AI-romani (fragmente) | Gazmend Krasniqi

Gazmend Krasniqi

AI-ROMANI

 

Jam e zhgënjyer nga ju!

(protesta e një vajze të Gen Z përballë kordonit të policisë)

 

Shënim editorial

 

Duhet fjala rroba, profesor, më tha njëri prej studentëve, pothuajse me tonin e atij që mendon se është duke përfaqësuar mendimin e shumicës.

Tesha, e korrigjova.

Ai buzëqeshi dhe më tha:

Nuk ke frikë se nuk ta njeh Chat-i?

Sa më shumë kërkoja për moshën e fjalës, aq më tepër më krijohej përshtypja se fjalët e harruara, për paradoks, jetonin më gjatë se ato që përdoreshin çdo ditë, dhe shpjegova:

Duhet ta dini se teshë /rrobë, veshje, lidhet me një rrënjë indo-europiane tek- /teks- me kuptimin të thurësh, të endësh, e njëjta rrënjë që jep latinishten texō – textus (end, thur – tekst, i endur).

Megjithëse kishin pamje indiferente, m’u duk se u zgjua pak kureshtje te studentët, ndaj vazhdova:

Pra, fjala shqipe tekst i përket një trashëgimie ku veshja dhe teksti rrjedhin nga e njëjta metaforë bazë: thurja e fijes, paralele me zhvillimin latin texere. Kështu, në fillim kuptimi ishte krejt konkret: të endësh fijet e një cope, të krijosh një pëlhurë, pastaj, në mënyrë metaforike, fjalët u panë si fije, frazat si thurje dhe shkrimi si një ind kuptimor.

Meqë në një farë mënyre qe vendosur heshtja, mora zemër të flas më shumë:

Nga kjo pikëpamje, teoricienët modernë nuk kanë shpikur gjë të re, por i janë kthyer idesë fillestare që e sheh tekstin si një rrjetëzim, një ind citimesh apo një thurje zërash e kodesh. Kjo është pika e parë reale e romanit: jo kapitulli 1, por nyja e parë e fijes, prandaj përgjigjja më e saktë ndaj pyetjes “nga t’ia filloj?”, është: Nuk fillohet, por futesh në thurje.

Mendova se kjo bisedë nuk është pa lidhje – lexuesi do të ma thotë më vonë perceptimin e vet – me këtë libër që ka marrë rrugën për shtyp, tashmë një përkthim nga anglishtja, pas një shtyse të papritur të botuesit amerikan, i cili u habit kur mësoi se nuk qarkullon në tregun shqiptar, por u tmerrua kur mësoi se unë as nuk e kam këtë tekst në shqip.

Na kanë thënë se lexuesi shqiptar e pranon symbyllur çdo gjë vjen nga tregu amerikan, më tha me ton të prerë.

Dhe shtoi, kur më pa në mëdyshje:

Libri do të shitet rëndshëm.

Por unë prapë nuk tregova ndonjë entuziazëm. Në këtë kohë unë po merresha me një histori të titulluar Shortarët: ç’u bënë ata që parashikuan rënien dhe shkatërrimin e Trojës, ata që nuk e pranuan dhuratën odisejane të kalit prej druri, një Helen dhe një Kasandra në një qytet bashkëkohës me Trojën, që quhej Butrint? Kush kujtohet për një farë Heleni, kur flasim për një Iliadë apo një Ulisiadë?

Se si më kaloi ajo histori në plan të dytë, derisa më doli edhe nga vëmendja, na duhet ta lexojmë te ky libër i quajtur Ai-romani, siç ndodh shpesh, kur disa gjëra nuk shpjegohen me pak fjalë.

 

PJESA E PARË

ÇFARË SHKROVA UNË

 

Duhet sqaruar që në fillim se pjesën e parë të tekstit që studenti e quante AI-romani, e gjeta në servisin e lagjes, në një nga ata kompjuterët e braktisur prej kohësh, të cilët askush nuk i merr më seriozisht: i rëndë, i zhurmshëm, me një ekran që ndizet me vonesë, sikur duhet të bindet që ka ende arsye për të funksionuar.

Mjeshtri i servisit ngriti supet para pyetjes: Kush është pronari i tij? Dhe vazhdoi: Sa hyjnë e dalin këtu te ne! Nuk e di pse ka mbetur pa hedhur. Mirë që na e kujtove: na ka zënë gjithë atë vend.

Ndërkohë, u nis drejt meje dhe mua më ngriu gjaku.

Lëre edhe pak, i thashë. Nganjëherë më pëlqen të merrem me kompjuterët e braktisur. Sëmundje e vjetër!

Për fat (apo duhet gjetur një fjalë tjetër), mjeshtri pati prapë një ngritje të lehtë supesh dhe u kthye mbrapsht.

 

*

Dikur u shfaq një desktop përgjithësisht i zbrazët, vetëm me disa ikona të shpërndara pa ndonjë logjikë të dukshme dhe kjo më bëri të mendoj se, pasi ishte përdorur gjatë, kompjuteri qe pastruar rrënjësisht, ose qe braktisur në mes të diçkaje të pakapshme tashmë.

E ristartova po aq instinktivisht sa e kisha ndezur. Vetëm kur u rindez, më kapi syri dokumentin ku lexova titullin: AI-romani. Për fat, të tjerët nuk e kishin mendjen tek unë dhe, një copë herë, u mundova ta marr veten: A e kisha lexuar mirë apo kishte qenë ndonjë lojë e mendjes sime? 

Nuk bëhet më ai kompjuter, u dëgjua prapë zëri i mjeshtrit, i cili më shpoi si thikë. Mos u mërzit: e gjeta defektin. Punë minutash!

Ka kaluar kohë dhe ndoshta kujtesa më bën lojëra, por mendoj se e kujtoj momentin kur kompjuteri u fik vetvetiu. Gjithashtu, mendoj se e kujtoj që nuk u ndez menjëherë. Madje, më duket se mjeshtri tha diçka pas shpine, por nuk e mora vesh, sepse zëri i tij vinte si nga një dhomë tjetër, edhe pse ishte aq pranë.

Kur e shtypa butonin për herë të tretë, ekrani u ndez pothuajse pa paralajmërim, thuajse kishte qenë i ndezur më parë dhe më shkuan sytë menjëherë te ai dokument në mes të ekranit dhe titulli i shkurtër. U përkula më afër ekranit dhe klikova. Fjalia e parë që pashë:

 

Po e jap të saktë bisedën që u zhvillua mes meje dhe mjekut në repartin e urgjencës, ku ndodhej pedagogu

 

Mbeta me kursorin pezull: për një çast pata përshtypjen se fjalia nuk ishte shkruar për t’u lexuar, por për t’u vazhduar. Tekst origjinal apo përkthim? Kur përshkova hapësirën e zbrazët dhe shkova në faqen tjetër, për disa çaste nuk po kuptoja se çfarë po ndodhte rreth meje. Vetëm pas një farë përqendrimi, lexova:

 

Ky roman ka personazh kryesor pedagogun tim, Gazmend Krasniqin, i cili vdes në fund, por ndërkohë do ta ketë shijuar jetën: ai do të jetë i dashuri i mbretëreshës së vendit ku jepet çmimi Nobel, një vend që, më pas, e akuzoi për një vrasje. Me këtë roman, unë dua të bëj me të atë që ka bërë në librat e tij me personazhe të identifikuara historikisht, veçse, në fund, vlerësimin nuk do ta bëjë një kritik letrar, por vetë Mira Murati.

 

*

Cili ishte ky student guximtar? A ishte ai një Herostrat që kërkonte një emër të përjetshëm, vetëm duke shkatërruar diçka që vlerësohej nga të tjerët? Çfarë ndjeja më shumë: frikë, ego, turp apo narcizëm?

Teksti i gjetur nuk e plotësonte masën për të qenë një roman në vetvete, por kjo nuk kishte rëndësi: mjaftonte edhe aq për të ngritur shumë pyetje.

 

            *

Pak nga goditja e së papriturës, pak nga mosgjetja e kohës së përshtatshme prej disa rrethanave të asaj kohe, nuk e nisa leximin deri në gjetjen e dokumentit të dytë, pas rreth dy javësh, një fajl pa titull, brenda një folderi me dokumente zyrtare, i cili mund të them se ma përkëdheli sedrën: AI-romani nuk qe një besim i kotë, dhe unë, megjithëse i pashëruar nga frika e të panjohurës për fatin tim, gati bërtita me zë: AI-romani ekziston! Brenda vetes, ndoshta bërtita. Ky qe momenti që vendosa për leximin.

Ç’pate, tha gruaja, kur erdhi nga dhoma tjetër.

U ktheva nga ajo me përpjekjen për t’u dukur i qetë. Pra, kisha folur me zë.

Asgjë, thashë. Po lexoja diçka të frikshme.

Befas zgjati celularin për të më treguar një gjë si diplomë:

Vajza fitoi olimpiadën kombëtare të historisë, por, siç e di, nuk i pëlqen të flasë për këto gjëra.

Çfarë i kishte rënë?

Edikti i Nantës.

Si ia doli? Ne nuk kemi as shumë libra historie në shtëpi!

Siç kemi thënë, ndoshta duhet të biem në një mendje se në historinë e njerëzimit asnjëherë nuk ka ekzistuar mes brezave një hendek si ky i sotmi, ma ktheu.  

Më silleshin në kokë fjalët: rrjeti, AI, sidomos: AI-romani, por njëherë për njëherë doja ta mbaja të fshehtë: derisa ta merrja vesh se çfarë shkruante ai student për mua.

Pas pak, u dëgjua prapë zëri i saj:

Mos harro pjatat! Dhe mëso të përdorësh lavastoviljen!

Ndërkohë që laja pjatat me dorë, nuk mund të shpëtoja nga pyetjet e reja: Mos isha objektiv i ndonjë komploti, diversioni apo larjeje hesapesh? Ku ishte libri i plotë? A mos ishte një kod ndarja e tij pjesë-pjesë?

Në fillim përfytyrova gjëra të vogla: një telefonatë, një debat me gruan, një student që e shmang në korridor dhe një fjali që ai vetë do ta thotë pas disa orësh. Pastaj gjëra më të rënda: humbja e reputacionit, publikimi i sekreteve, vdekja e dikujt, një skandal akademik dhe vetë fundi. Pastaj: Protagonisti (unë, pra) fillon të kërkojë fotografi vjetore, tema diplome dhe imeile, por nuk e zbulon dot atë që e ka shkruar.

Atëherë m’u kthye në vëmendje Heleni dhe fati i tij, por po aq shpejt sa u shfaq, aq edhe u fundos edhe njëherë në harresë.

 

*

Të lexosh një roman ku je personazh, është një tundim i madh, por pikërisht për këtë arsye shtyhet leximi: sa më i madh tundimi, aq më e madhe frika nga zhgënjimi ose tronditja. Mund të thuhet se e vonon leximin për të njëjtën arsye që shumë personazhe vonojnë zbulimin e profecisë në mite ose tragjedi: dyshon se teksti përmban një të vërtetë që mund t’i ndryshojë mënyrën se si e sheh veten dhe botën, sepse leximi nuk paraqitet si kërkim informacioni, por si një akt që mund ta transformojë ose ta shkatërrojë identitetin e tij.

Pra, një pyetje që ia vlente: Çfarë kishte në ndërgjegjen e atij që e bën ta ketë këtë frikë? Pra, çfarë kishte në ndërgjegjen time që unë nuk e di?

Shumë e lehtë ta thuash si personazh, por unë po e thosha si person real, edhe pse i përthithur nga diçka që herë më dukej si roman e herë jo.

 

*

A duhet ta mësojë lexuesi tani që AI-romani i studentit ka dy pjesë, apo mund ta zbulojë vetë pak më vonë? Sepse, kur kalova te leximi, pashë se teksti ndahej në dy rrjedha: zëri i studentit – ku ai vetë rrëfente për vete dhe për pedagogun, dhe zëri i pedagogut – ku rrëfimi i pedagogut kalonte përmes gojës së studentit dhe është dhënë me nëntitullin Çfarë i shkroi studentit pedagogu. Kështu, e ndjeva të nevojshme të shtoja këtë pjesën Çfarë shkrova unë, një akt rezistence, por edhe dorëzimi njëkohësisht, e cila kthente pyetjen e vjetër: Kush e ka të drejtën të tregojë historinë time?

Ndërsa mendoja kështu, nuk më shqitej pyetja: Si e gjeti rrugën deri tek unë ky libër?

Ime bijë sikur ma lexoi mendjen, kur u shfaq, si zakonisht, e zhytur në celular dhe isha gati ta pyesja për olimpiadën, por bëra të kundërtën, e pyeta se çfarë po lexonte. Pothuajse pa e ngritur kokën, ajo më tha në mënyrë pak enigmatike:

Janë disa tekste të cilave nuk u shpëtojmë dot.

Pa pritur reagimin tim, sa përmendësh, sa duke lexuar, vazhdoi:

Një aktor i ri uellsian e kaloi gjithë ditën duke kërkuar një libër të shkruar nga një autor amerikan, por nuk gjeti asnjë kopje të vetme në të gjithë Londrën: romani nuk ishte botuar ende në Britani. Emri i këtij aktori ishte Anthony Hopkins dhe sapo ishte përzgjedhur për një film bazuar në librin që kërkonte. I lodhur dhe i zhgënjyer, ai mori rrugën e kthimit për në shtëpi, por kur hyri në stacionin e metrosë, pa se në stolin pranë dikush kishte lënë librin që nuk e kishte gjetur askund, prandaj kur do të prezantohej me autorin e librit, i cili, në bisedë e sipër, i tha se nuk e kishte më kopjen e romanit të vet – një kopje të veçantë, me shënime në margjina, që ia kishte huazuar një shoku, i cili e kishte humbur diku në Londër – aktori nxori librin nga çanta dhe tjetri shikoi faqet ku njohu shkrimin e vet.

Domethënë, thashë, disa libra duket se e gjejnë rrugën për të shkuar te njerëzit që u përkasin.

Imagjino se çfarë na bën sot rrjeti, ma ktheu. Mjafton të ndezësh një ekran.

Desha ta kapërceja atë bisedë, por nuk munda, sepse një moment më vonë i tregova për AI-romanin.

            Duhet pasur kujdes me të, më tha. Ai është Gen Z.

            E kishte për studentin.

            Çfarë është ky brez?

            Prapë pa e ngritur kokën, ajo bëri me kokë nga tv-ja, që rrinte ndezur, por pa zë dhe pa tërhequr vëmendjen.

            Atëherë u kujtova se, megjithëse protesta masive e cila vazhdonte prej kohësh. përgjithësisht, përbëhej nga të rinjtë pa emër e pa përkatësi politike, në mënyrë të papritur, kryeministri autokrat pa për herë të parë se si lëkundet autoriteti absolut.

Më erdhi zor ta pranoja para saj, megjithëse shpesh bëja të kundërtën, se, deri atëherë, unë që merresha me luftën e Trojës, nuk dija për këtë ndarje aktuale në breza, prandaj lexova diçka.

 

            *

            Duke lexuar për ta, munda të kuptoja kundërshtarët e tyre, sepse vetëm atëherë m’u duk se e zbërtheva statusin e shkrimtarit Z në fejsbuk. Rrjeti po ziente: njerëzit thoshin se si qe e mundur që një njeri që i kishte shkuar jeta në internim, dhe e kishte përshkruar me aq realizëm, të dilte në mbrojtje të trashëgimtares së partisë që qe sjellë ashtu me të. Megjithëse për një kohë të gjatë qe parë si model i pastër i rezistencës, tani po e quanin spiun, lëpirës dhe plot epitete të tjera.

            A kishin të drejtë?

            Për mua, që po mundohesha të shihja raportin me autoritetin, ai njeri nuk tregoi bindje, por një formë të frikës: më të heshtur, më të vështirë për t’u emërtuar, e cila i kishte hyrë në gjak.

            A kisha të drejtë?

Në këtë kohë vajza ia ngriti zërin një kënge anglisht, por me ritme latine dhe pashë nga ajo.

            Ndjesë, tha. E kam kaluar këtë fazë, por doja të verifikoja diçka.

            I ati këndonte krejt ndryshe, thashë unë.

            Këtë herë e ngriti kokën ajo dhe tha me habi:

            Edhe këtë e njihni ju!

            Nuk u habita nga përgjigjja e saj, sepse e përdorte shpesh. “Ju” nuk isha unë, por brezi im.

            Gruaja e babait të tij u martua me një shkrimtar të çmimit Nobel, shtova.

            Por, e pa interesuar për vazhdimin, u zhyt në celular. Kjo më kujtoi se mezi prisja të filloja leximin e Ai-romanit. Më saktë, pjesës së gjetur.

 

*

Kujtojmë edhe njëherë se, duke përjashtuar pjesët Çfarë shkrova unë, gjitha të tjerat janë autentike nga AI-romani i studentit. Nëse ka ndonjë apokrif, kjo është çështje për t’u diskutuar dhe tregon se sa e mundimshme ka qenë mbledhja e pjesëve të këtij libri.

 

AI-ROMANI I STUDENTIT

 

1.

Emri?

David.

Atësia?

Foster.

Mbiemri?

Wallace.

Viti i lindjes?

21 shkurt 1962.

Vendlindja?

New York, Ithaca.

Megjithëse me zë të dobët, pedagogu i shqiptoi fjalët mirë, veçse pas kësaj i mbylli sytë. Fizionomia e mjekut, që e kishte këtë punë rutinë, nuk tregonte asgjë: kështu m’u duk.

Në fakt, mjekut nuk i kishte shpëtuar gjë.

E keni tuajin? më pyeti nën zë.

Varet si ta marrësh, u përgjigja. Është pedagogu im.

Si amerikan që është, tha me një zë të çuditshëm, ai e flet shqipen shumë mirë.

Aprovova lehtë me kokë, por, për të fshehur skuqjen që pata në fytyrë, ula kokën dhe hapa celularin. Aty kisha një imeil të fundit të pedagogut tim, po me atë emër: David Foster Wallace, por nuk arrita ta hap as këtë herë, sepse dëgjova prapë zërin e mjekut.

Do të kujdesemi për të, tha. Mos ki merak! Plagët e jashtme nuk janë ndonjë gjë e madhe, thuajse gërvishtje. Problemi qëndron te plagët e brendshme.

Brendshme?

Ndonjë shtypje.

Tunda kokën në shenjë mirënjohjeje.

Mendon se u hodh vetë te makina? tha mjeku.

Nuk dhashë përgjigje menjëherë.

Kështu po thoshin disa dëshmitarë, vazhdoi.

Nuk e di, thashë më në fund. Kisha kohë pa e parë. Më përpara shiheshim më shumë.

Cila është lidhja juaj?

Është pedagogu im.

Po, ma the. Prandaj e flet shqipen aq mirë!

Ndoshta.

Përderisa nuk ka dokumente me vete, po ecim me dëshminë tënde.

Këtë herë nuk fola.

Por është mirë të gjendet nëse e shtynë apo u hodh vetë.

Është mirë, aprovova sa për të thënë diçka.

E lexova intervistën e tij, tha mjeku dhe më zgjati celularin e vet. Është anglisht. Dhe i takon shumë viteve më përpara.

Intervistën?

Po praktikoj anglishten këto kohë, tha, dhe e lexova menjëherë, sapo m’u krijua një kohë për frymëmarrje. Ndoshta duhet të lexoj më tepër nga kjo letërsi. A do të më tregosh disa nga titujt e librave të tij?

Ndërsa lexoja atë që më zgjati, unë tundja kokën si budalla në formë aprovimi:

Televizioni, filmi popullor dhe shumica e formave të artit ‘të ulët’ – që do të thotë art qëllimi parësor i të cilit është të bëjë para – janë fitimprurëse pikërisht sepse e kuptojnë që audiencat preferojnë 100 për qind kënaqësi ndaj realitetit që zakonisht është 49 për qind kënaqësi dhe 51 për qind dhimbje. Ndërsa arti ‘serioz’, që nuk ka si qëllim kryesor t’ju marrë para, ka më shumë gjasa t’ju bëjë të ndiheni në siklet, ose t’ju detyrojë të punoni fort për të arritur kënaqësitë e tij – njësoj si në jetën reale, ku kënaqësia e vërtetë zakonisht është nënprodukt i punës së vështirë dhe parehatisë.

Dikur thashë, me të njëjtën pamje prej budallai:

Nuk është përkthyer në shqip.

Nuk ka gjë. Do ta lexoj edhe në anglisht, ma ktheu dhe unë e qepa gojën.

 

*

A mos ndoshta e vërteta fshihej te imeili, por unë nuk po gjeja kohën e duhur për ta vërtetuar se kujt i duhej vdekja e tij?

Në një situatë urgjence spitali, kur truri ka dalë prej ritmit të zakonshëm, mund të të shkojë ndërmend gjithçka: për shembull, meqë shkrimtari amerikan me këtë emër e kishte vrarë veten shumë vite më parë, a duhej të besoja në një reinkarnacion? Identitet tjetër dhe tentativë për vrasje apo vetëvrasje, apo kohë e rreme, paralele, për të cilën ai kishte shkruar një tregim dikur? A nuk janë këto pyetje që thërrasin për ndihmë një fjalor metafizik?

 

*

Nëse këto faqe bien ndonjëherë në dorën e tij, ndoshta këtu pedagogu do të nisë të më njohë, pasi është pikërisht ky teksti sqarues me të cilin fillonte imeili i tij:

Teksti nis me atë pjesë që e pate lexuar dikur, kur më bëre presion për notën që të pata vënë. Ti i pate lexuar ato pjesë, prandaj edhe mund t’i anashkalosh. Unë nuk i anashkaloj dot, sepse historia duhet të lexohet e plotë për t’u kuptuar. Nëse ka gjë për t’u kuptuar. Pastaj vijnë pjesë që nuk i ke parë ndonjëherë, por unë dua që t’i shohësh.

Nuk mund të vazhdoja leximin për momentin, sepse erdhi mjeku, që më tha:

Po e ekzaminojmë. Pastaj të shohim se çfarë ka. Ti përpiqu të kontaktosh ndonjë nga të afërmit e tij. Sepse mund të paraqitet nevoja për të hyrë në sallën e operacionit.

Të afërmit e tij? Nuk kisha asnjë orientim. Megjithatë nuk thashë gjë. Edhe pse nuk e dija nëse mund të hidhja firmë për të.

Po lexoj diçka që më ka dërguar pak më parë, i thashë.

Shqip apo anglisht?

Shqip.

Mendon se mund të dalë gjë nga ajo që po lexon?

Duket si e vetmja mundësi që kemi.

Mjeku u përpoq të më kuptonte.

Më trego, për çdo rast. Qoftë edhe për aq sa di.

Pohova me kokë, para se të kujtohesha për të marrë frymë thellë. Teksa shikoja ekranin, m’u kujtua diçka që nuk më kishte shkuar ndër mend deri atë çast: nuk isha vetëm unë që i pata bërë presion për notën. Më kishte zgjedhur vetëm mua apo ky material u ka shkuar edhe të tjerëve? Po pse nuk i shihja rreth e rrotull?

Meqë nuk kisha ku ta merrja përgjigjen e këtyre pyetjeve, u mundova të vazhdoja me leximin, sepse megjithëse më mungonin qetësia dhe përqendrimi, pashë këtë paragraf te një nga kapitujt Çfarë i shkroi studentit pedagogu:

Si shumë njerëz në botë, e kërkova edhe unë AI-romanin. Dikur pata hequr dorë, edhe pse, ndërkohë, i kisha shkruar një botuesi amerikan, i cili ma kishte pranuar idenë, sepse shihja kontradikta në gjërat që thuheshin për të. U kujtova për ndërprerjen e tij atë natë kur po flitej për AI-n në një emision që ngrihej mbi pyetjen: Cilat profesione dalin jashtë loje prej tij? Pasi ndoqa pak bisedën që po zhvillohej, pyeta veten: çfarë mund të thuhej për shkrimtarinë? Meqë në studio nuk ishin njerëzit e duhur për ta bërë një pyetje të tillë, iu drejtova celularit, konkretisht, Chat-it.

Meqë, sipas tij, profesionet më të sigurta janë ato që kërkojnë kreativitet të thellë dhe vendimmarrje komplekse, m’u kujtua se nuk e kisha vlerësuar si duhet këtë fakt, edhe pse unë tashmë qeshë familjar me të. Sepse, vazhdonte Chat-i: Nëse një punë ka stil vetjak, intuitë apo ndjeshmëri njerëzore, ai përballet me vështirësi me të…

Mjeku, që e thirrën, iku drejt shtretërve me pacientë, por jo pa pyetur se çfarë qe AI-romani. Si dhe jo pa marrë përgjigjen time se nuk ia thosha dot me dy fjalë.

E besoi sinqeritetin tim. Por edhe të mos e besonte, nuk do të nxirrte më shumë, edhe pse do të doja t’i tregoja gjithçka që dija.

Sepse ai që do të lexojë në vazhdim mund të thotë se nuk dija pak. Përveç të tjerash, zotëroja gjithçka që kishte shkruar pedagogu në atë kohë për bashkëbisedimet tona që lidheshin me AI-romanin.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Çfarë i shkroi studentit pedagogu:

 

E pyeta veten disa herë: A vlente ai optimizëm për profesionin e krijuesit? A duhej ta provoja edhe njëherë shkrimin e AI-romanit? E vetmja pyetje së cilës mund t’i jepja një përgjigje ishte se si kishte ndodhur që isha familjarizuar me Chat-in, kur njëherë dhashë për analizë një tregim të Kadaresë, titulluar Para banjës, ku tregohet në 5-6 variante vrasja e Agamemnonit prej Klitemnestrës, bashkëshortes.

Jo vetëm ata që kanë lexuar tekstet e Homerit, por edhe ata që kanë parë ekranizimin e fundit hollivudian të Odisesë, e dinë se, siç thuhet, përveç largimit dhjetëvjeçar nga shtëpia, në nisje të fushatës së madhe të Trojës, që lufta të shkonte mirë, Agamemnoni kishte flijuar të bijën (të cilën e mbante për krahësh Odisea). Përveç të tjerash, gruaja kishte krijuar lidhje me një burrë tjetër, por tregimi nuk merret me këtë pjesë: ai tregon vetëm se si bëhet vrasja me sëpatë, kur hynë në dush. Kjo tregonte se Chat-i, që nuk i kishte të dhënat e këtij tregimi, ose kishte lexuar ndonjë tregim të panjohur, ose tregonte se çfarë njohjeje kishte për letërsinë e shkrimtarit në përgjithësi, pa e ditur se ai këtu e kishte tejkaluar vetveten

Dhe studentët, përfaqësues të Gen Z, që duan t’i mbërrijnë gjërat shpejt e shpejt, nuk shpëtuan nga kjo grackë. Analiza chatiane e tyre sillej rreth fjalëve: Tema kryesore e tregimit është jeta e përditshme në një realitet të varfër dhe absurd, ku njerëzit përballen me mungesa elementare si higjiena dhe kushtet minimale të jetesës. Kadare trajton varfërinë, burokracinë dhe sistemin absurd, si dhe pritjen dhe durimin e detyruar. Ideja që përcillet është se njeriu shpesh detyrohet të jetojë në kushte absurde dhe poshtëruese, duke u nënshtruar ndaj rregullave dhe realitetit që nuk i kontrollon dot.

Sepse: Ngjarja zhvillohet para një banje publike, ku njerëzit presin radhën për t’u larë, dhe kjo situatë e thjeshtë kthehet në një simbol të jetës monotone, mungesës së lirisë dhe absurditetit të përditshëm. Para banjës është një tregim që, përmes një situate të zakonshme, zbulon thellësi sociale dhe filozofike.

 

*

Por ndryshe nga rasti i tregimit, Chat-i e kishte bazën e të dhënave për profesionet e rrezikuara, sepse e vazhdonte kështu komunikimin me mua:

Prej tij, rrezikohet prodhimi masiv i teksteve: romanet e lehta komerciale, poezitë e shpejta dhe tekstet për rrjetet sociale. Nuk rrezikohen zëri vetjak, estetikja, ndjeshmëria e vërtetë dhe struktura e thellë. (A po më fuste në kurth një makinë?) AI jep qartësi të menjëhershme, shmang rrezikun, bën stil të bukur, por të parashikueshëm dhe nuk e mban gjatë tensionin e thellë. Me një pak fjalë: AI simulon letërsinë; ti mund ta prodhosh atë. Dallime kyçe: ti: ndërton mister, AI: shpjegon; ti: krijon tension, AI: zgjidh tension; ti: rrezikon, AI: stabilizon. Tek ti ka errësirë, tek AI ka qartësi. Dhe sot lexuesi serioz kërkon pikërisht këtë errësirë. (A do të fliste me kaq sinqeritet një person real?)

 

*

Ja një nga ato pyetje që të ndërrojnë stilin e jetës: Si ta kapja atë errësirë dhe të lexoja brenda saj të vërtetën për AI-romanin? Ndoshta ngaqë e dashura ime i ngjante Mona Lizës, diskutimi i Chat-it më çoi te aura e veprës unike, që thotë se ajo pikturë e Leonardos do të zhvlerësohej duke u shitur me mijëra kopje, por ndodhi e kundërta: u rrit vlera e saj në Luvër.

 

*

Studenti iu drejtua vetë Chat-it dhe më zgjati përgjigjen që mori atje:

Ja edhe një rast tjetër që e kishte rritur aurën e saj: kur më 21 gusht 1911 piktura u zhduk, gazetat e kthyen rastin në sensacion kombëtar. Policia filloi të hetonte artistë, intelektualë dhe njerëz bohemë të Parisit, deri te shoku i Pikasos, poeti Guillaume Apollinaire. Sekretari i këtij, një belg, kishte vjedhur më parë disa skulptura iberike dhe ia kishte shitur Pikassos, i cili u ndikua prej tyre në stilin e hershëm, sidomos te tabloja Les Demoiselles d’Avignon. Thuhet se, nga paniku, gjatë përballjes në gjykatë, dy artistët e mohuan njohjen me njëri-tjetrin.

Hajduti i vërtetë, një punëtor italian që kishte punuar në Luvër dhe e njihte mirë ndërtesën, pretendonte se donte ta kthente pikturën në Itali, sepse besonte që Napoleoni e kishte vjedhur nga italianët, edhe pse Leonardo da Vinci e kishte sjellë vetë pikturën në Francë.

Para vjedhjes, Mona Liza ishte një vepër e njohur arti, pas saj, u bë simbol botëror.

 

*

Studenti kishte dëgjuar për pyetjen: Pse zhgënjehen shumë njerëz kur e shohin për herë të parë? dhe mori këtë përgjigje nga Chat-i:

Sepse mund të krijohet një kontrast mes imagjinatës dhe realitetit. Zhgënjimi nuk vjen se piktura është e dobët, por se fama e saj është kaq e madhe sa përvoja reale rrallë arrin pritshmëritë mitike. Njerëzit kanë pritshmëri gjigande, sepse piktura konsiderohet vepra më e famshme në botë, shfaqet kudo në media, libra e filma dhe ka një mit të madh rreth buzëqeshjes misterioze, mirëpo kur ata mbërrijnë në muze, shohin se tabloja pas xhamit antiplumb është rreth 77 × 53 centimetër. Mandej, shikimi i saj zgjat vetëm pak sekonda, dhe nga larg, sepse ka turma të mëdha që po e vizitojnë.

 

*

Studenti donte histori të tjera për Mona Lizën, qoftë edhe mënyra se si t’i drejtohej Chat-it, por në atë kohë isha i preokupuar me idenë se fillova të mendoja që nuk isha i sigurt nëse po i shkruaja unë fjalitë. Nuk e kam fjalën për kuptimin, por për rendin e fjalëve, sepse kur rilexoja, kisha ndjesinë se fjalia nuk qe ajo që kujtoja se kisha menduar: qe më e qetë dhe më e rregullt, sikur të mos kishte kaluar nga ngurrimi im.

E lashë tekstin e nisur për një çast dhe u përpoqa ta rindërtoja nga fillimi. Për herë të parë nuk po dyshoja te cilësia e asaj që shkruaja, por te origjina e saj. Mendova se mund ta shkruaja ndryshe, por teksti mbeti i njëjtë: si një version që nuk kishte nevojë për mua. Nuk ishte më i mirë, por më i përfunduar nga sa do ta lija unë. Ajo që më shqetësonte qe jo se dikush tjetër mund ta shkruajë tekstin tim, por që teksti mund të arrijë aty ku unë ndalem. Atëherë mendova për zbulimin befasues: Chat-i ishte aty për të shpëtuar prej tij. Piktorët ikën nga fotoaparati si djalli nga temjani: A nuk duhet të tronditen ashtu sot shkrimtarët nga AI? Apo nga pyetja: Çfarë mbetet art?

I shkrova botuesit amerikan nëse vazhdonte të ishte i interesuar për AI-romanin. Kur m’u përgjigj se po, mendova t’ia rifilloja punës me vrull. Vetëm më vonë do të kuptoja se nuk isha i vetmi që po punonte për të.