Gazmend Krasniqi
Letërsia shqipe: Për një politikë serioze shtetërore
(një protestë e supozuar)
Është e qartë tashmë se politika shtetërore për letërsinë nuk mund të reduktohet në organizimin e panaireve, shpërndarjen e granteve, ceremonitë e çmimeve dhe promovimin e librave. Këto janë mjete të mundshme të një politike kulturore, por nuk përbëjnë vetvetiu një politikë letrare.
Një politikë serioze duhet të nisë nga një pyetje themelore: çfarë përgjegjësie ka shteti për krijimin e kushteve në të cilat letërsia mund të krijohet, të lexohet, të kritikohet, të ruhet dhe të përfaqësohet përtej kufijve të gjuhës shqipe?
Përgjigjja kërkon një vizion që e sheh letërsinë jo si zbukurim të jetës publike, as si instrument të imazhit kombëtar, por si një nga format themelore të krijimit dhe të vetëdijes kulturore.
Kushti i parë i një politike serioze është cilësia e institucioneve që e zbatojnë atë.
Drejtimi i një institucioni kombëtar të librit nuk është thjesht një funksion administrativ. Ai kërkon njohje të historisë së letërsisë shqipe, të krijimtarisë bashkëkohore, të kritikës, të botimeve dhe të mekanizmave të qarkullimit ndërkombëtar të letërsisë.
Drejtuesit duhet të përzgjidhen mbi bazën e kompetencës së dokumentuar, të përvojës dhe të një programi të qartë pune. Gazetaria kulturore, organizimi i aktiviteteve dhe promovimi i autorëve janë veprimtari të dobishme, por nuk përbëjnë automatikisht dëshmi të aftësisë për të vlerësuar letërsinë dhe për të hartuar një politikë kombëtare për të.
Po aq i rëndësishëm është dallimi ndërmjet vendimmarrjes politike dhe gjykimit profesional. Shteti përcakton objektivat dhe siguron burimet; vlerësimi i veprave dhe përzgjedhja e projekteve duhet t’u besohen mekanizmave profesionalë, transparentë dhe të pavarur.
Një nga detyrat kryesore të shtetit është të krijojë kushtet që letërsia shqipe të lexohet në gjuhë të tjera.
Historia e botimit të Gjeneralit të ushtrisë së vdekur në Francë e dëshmon rëndësinë e ndërmjetësimit. Vepra e Kadaresë, përkthimi i Vrionit dhe ndërhyrja e diplomatit Malo u bënë pjesë të një procesi që e çoi romanin te botuesi francez. Ky shembull tregon se qarkullimi ndërkombëtar nuk varet vetëm nga cilësia e dorëshkrimit, por edhe nga ekzistenca e njerëzve dhe e institucioneve që dinë ta çojnë atë te lexuesi.
Shteti shqiptar duhet të ndërtojë një program afatgjatë që përfshin:
- përzgjedhjen profesionale të veprave me potencial përkthimi;
- financimin e përkthimeve letrare cilësore dhe të redaktimit në gjuhën pritëse;
- krijimin e marrëdhënieve të qëndrueshme me botuesit, agjentët letrarë dhe përkthyesit e huaj;
- pjesëmarrjen e organizuar në panaire ndërkombëtare, jo vetëm me stenda, por me katalogë profesionalë, takime të planifikuara dhe projekte konkrete botimi;
- ndjekjen e procesit edhe pas financimit të përkthimit, deri te botimi, shpërndarja dhe komunikimi kritik rreth veprës.
Nuk mjafton që një libër të përkthehet. Duhet të gjendet botuesi që e kupton, redaktori që e përpunon me kujdes dhe rruga që e çon te lexuesi i tij i mundshëm.
Një letërsi që nuk diskutohet në mënyrë kritike rrezikon të mbetet pa hierarki vlerash, pa histori të gjallë dhe pa vetëdije për zhvillimin e saj.
Kritika letrare nuk mund të zëvendësohet me intervista, recensione promovuese, prezantime librash apo opinione të përgjithshme mbi autorët. Ajo kërkon interpretim të veprës, analizë të formës, të gjuhës dhe të strukturës, njohje të traditës dhe aftësi për të ndërtuar gjykime të argumentuara.
Një politikë serioze duhet të mbështesë revistat letrare, studimet kritike, monografitë, botimin e veprave të rëndësishme studimore dhe përfshirjen e kritikës bashkëkohore në jetën universitare.
Kjo mbështetje nuk duhet të prodhojë një kritikë zyrtare, të detyruar të miratojë zgjedhjet e institucioneve. Përkundrazi, duhet të krijojë hapësirë për mendime të ndryshme, debate dhe vlerësime të pavarura.
- Institucionet nuk kanë për detyrë të shpallin paraprakisht cilët janë shkrimtarët më të mirë, por të krijojnë kushtet që veprat të lexohen me seriozitet dhe që gjykimi letrar të mos zëvendësohet nga miqësitë, publiciteti apo autoriteti administrativ.
- Lexuesi nuk krijohet vetëm duke botuar libra dhe duke organizuar takime me autorët. Ai formohet nëpërmjet shkollës, bibliotekës, kritikës, diskutimit publik dhe përvojës së vazhdueshme me letërsinë.
Prandaj politika për librin duhet të lidhet drejtpërdrejt me arsimin dhe bibliotekat.
Kjo do të thotë të mbështeten bibliotekat publike dhe universitare, të sigurohet pasurimi i tyre me letërsi bashkëkohore, të krijohen programe leximi për grupmosha të ndryshme dhe të nxitet diskutimi mbi veprat, jo vetëm njohja e të dhënave për autorët.
- Në universitet, letërsia duhet të trajtohet si përvojë estetike dhe intelektuale, jo thjesht si material për riprodhimin e historisë letrare. Në shkollë, leximi duhet të krijojë marrëdhënie me tekstin, të zhvillojë interpretimin dhe të nxisë gjykimin e pavarur.
Një politikë e tillë do të synonte jo vetëm rritjen e numrit të librave të shitur, por formimin e një publiku që di të lexojë, të diskutojë dhe të kërkojë letërsi.
- Shteti duhet t’u krijojë shkrimtarëve kushte për të punuar, pa u kthyer në autoritet që përcakton se çfarë duhet të shkruajnë.
Grantet, mbështetja për botimin e veprave të rëndësishme dhe programet e përkthimit janë instrumente të dobishme. Por ato humbasin kuptimin kur përzgjedhjet bëhen pa kritere të qarta ose kur financimi kthehet në favor personal.
Kërkohen thirrje publike, juritë me ekspertizë të dëshmuar, deklarimi i konflikteve të interesit dhe arsyetimi i vendimeve.
Mbështetja publike nuk duhet të kushtëzohet nga bindjet politike, nga afërsia me institucionet apo nga përshtatja me shijet e një administrate. Letërsia mund të jetë kritike, kundërshtuese, eksperimentale dhe e vështirë. Pikërisht për këtë arsye, institucionet duhet të garantojnë hapësirën e saj të pavarësisë.
- Politika letrare nuk mund të merret vetëm me librat që botohen sot. Ajo duhet të kujdeset edhe për veprat që formojnë kujtesën kulturore.
Kjo përfshin botime kritike të autorëve të rëndësishëm, përgatitjen e dorëshkrimeve, digjitalizimin e arkivave letrare, dokumentimin e historisë së botimit dhe mbështetjen e studimeve që rishikojnë interpretimet e trashëguara.
Trashëgimia nuk duhet trajtuar si një listë emrash të mbyllur njëherë e përgjithmonë. Ajo duhet të mbetet objekt kërkimi dhe interpretimi. Autorët e lënë në harresë, veprat e lexuara në mënyrë skematike dhe traditat e anashkaluara meritojnë shqyrtim të ri.
Një kulturë letrare e zhvilluar nuk e nderon të kaluarën vetëm me përvjetorë. Ajo e bën të kaluarën përsëri të lexueshme.
- Çdo institucion duhet të jetë në gjendje të shpjegojë se çfarë ka ndryshuar në jetën letrare falë punës së tij.
Numri i aktiviteteve, pjesëmarrësve apo botimeve të financuara nuk mjafton, por duhet të shqyrtohen edhe rezultatet: sa vepra janë botuar realisht jashtë vendit, çfarë cilësie kanë përkthimet, cilat marrëdhënie me botuesit janë konsoliduar, si janë përdorur fondet publike dhe çfarë mundësish të reja kanë krijuar programet për autorët e lexuesit.
Një raport vjetor duhet të paraqesë jo vetëm sukseset, por edhe projektet që nuk kanë dhënë rezultat dhe arsyet përkatëse.
Kjo do ta kthente politikën letrare nga një seri veprimtarish të shpërndara në një proces të matshëm, të korrigjueshëm dhe të vazhdueshëm.
- Një shtet nuk mund të krijojë me vendim administrativ shkrimtarë të mëdhenj dhe as të garantojë që një vepër të bëhet e rëndësishme, por ai mund të vendosë nëse do ta trajtojë letërsinë si një sektor periferik të administrimit kulturor apo si një fushë me rëndësi për gjuhën, arsimin, kujtesën dhe përfaqësimin ndërkombëtar të vendit.
Politika serioze nuk fillon me pyetjen se cilin autor duhet të promovojmë këtë vit, por me ndërtimin e institucioneve që dinë të lexojnë, të gjykojnë, të mbështesin dhe të ndërmjetësojnë.
Nuk mjafton të kesh shkrimtarë të mirë, por edhe kritikë që i lexojnë, botues që i marrin seriozisht, përkthyes që i përcjellin me besnikëri krijuese, institucione që i mbështesin dhe lexues që kanë mundësinë t’i zbulojnë.
Detyra e shtetit nuk është të prodhojë famë letrare, por të krijojë kushtet që vlera letrare të mos mbetet e izoluar.
Dhe kjo kërkon më shumë se fonde e veprimtari: kërkon kompetencë, pavarësi profesionale, vazhdimësi institucionale dhe një bindje themelore se letërsia nuk është dekor i kulturës kombëtare, por një nga mënyrat me të cilat një shoqëri mendon për veten dhe bëhet e njohur për të tjerët.
Lini një Përgjigje