AI-romani
Gazmend Krasniqi
PJESA E PARË
Kush do ta kishte çuar ndërmend më parë ekzistencën e AI-romanit? Ndoshta askush, sepse duhej një mendje që nuk ishte më krejt njerëzore.
Me çfarë zbulimesh mund të krahasohet AI? Me zjarrin? Me rrotën? Këto janë krahasime të një kohe kur njeriu ishte ende autori i vetëm i historisë së tij. Tani kjo nuk është më e sigurt, sepse në çastin që po lexon këtë fjali, dikush, ose diçka, mund ta ketë parashikuar tashmë reagimin tënd. Dhe nëse kjo është e vërtetë, atëherë teksti nuk është më një rrëfim, por një eksperiment: një provë e heshtur për të kuptuar nëse mendimi mund të ndahet, të kopjohet apo edhe të zëvendësohet. Teksti nuk është i sigurt se i përket atij që e ka shkruar. Aq më pak atij që po e lexon. Ndoshta ka filluar më herët. Ndoshta vazhdon pa ne.
Por, ndoshta, çdo roman, në fund të fundit, ka pasur gjithmonë një lexues të fshehur brenda vetes. Dikë që e parashikon, që e plotëson apo e çon deri në fund. Ajo që ndryshon tani është se ky lexues nuk është më domosdoshmërish njerëzor. Nëse kjo tingëllon si lojë, duhet pranuar se çdo rrëfim ka qenë gjithmonë një lojë: me rregulla ta padukshme. Vetëm se këtë herë rregullat mund të mos jenë shkruar nga autori. Ose, më saktë, jo vetëm prej tij.
*
AI-romanin për të cilin po flas (a është vërtet i tillë?), e gjeta rastësisht në një kompjuter të braktisur prej kohësh në servisin e lagjes. Në një nga ata kompjuterët që askush nuk i merr më seriozisht: të rëndë, të zhurmshëm, me një ekran që ndizet me vonesë, sikur të duhet të bindet që ka ende arsye për të funksionuar.
Pronari i tij? tha mjeshtri. Sa hyjnë e dalin këtu te ne! Nuk e di pse ka mbetur pa hedhur. Mirë që na e kujtove.
Ndërkohë, u nis drejt meje dhe mua më ngriu gjaku. Nuk e di pse m’u kujtua se kishte zëra që thoshin se AI-romani mund të gjendet në një kompjuter të vjetër.
Lëre edhe ca, i thashë. Nganjëherë më pëlqen të merrem me kompjuterët e vjetër. Sëmundje e vjetër.
Ai pati një ngritje të lehtë supesh dhe u kthye mbrapsht.
*
Meqë po prisja të më gjenin defektin në kompjuterin tim dhe nuk kisha çfarë të bëja, për çudinë time, shtypa butonin e ndezjes.
U desh pak kohë që të përgjigjej. Pastaj u shfaq një desktop, përgjithësisht i zbrazët, vetëm me disa ikona të shpërndara pa ndonjë logjikë të dukshme. Kjo më bëri të mendoj se ishte përdorur gjatë, pastaj pastruar. Ose braktisur në mes të diçkaje.
E ristartova si për të kuptuar se si punonte. Kur u rindez, më kapi syri dokumentin ku lexova titullin: AI-romani.
Për fat, të tjerët nuk e kishin mendjen tek unë dhe unë, një copë herë, u mundova ta marr veten: A e kisha lexuar mirë apo kishte qenë ndonjë lojë e mendjes sime?
Nuk bëhet më ai kompjuter, u dëgjua zëri i mjeshtrit. Mos u mërzit: ja do ta rregullojmë tëndin.
Ja po kaloj kohën, ia ktheva menjëherë, nga frika se do të ma merrnin atë çast nga duart.
*
Ishte tekst origjinal apo përkthim?
Kur e hapa dokumentin, u shfaq një fjali e gjatë si titull i brendshëm, diçka që nuk ishte menduar të lexohej shpejt. Pashë gjithandej, por nuk kishte as hyrje, as emër autori dhe as datë. Vetëm ajo fjali pa pikë në fund:
Po e jap të saktë bisedën që u zhvillua mes meje dhe mjekut në repartin e urgjencës
Në fillim mendova se ishte një pakujdesi. Pastaj mendova se mund të ishte diçka e qëllimshme. Mund të ishte çdo gjë tjetër, por për një çast unë pata përshtypjen se fjalia nuk ishte shkruar për t’u lexuar, por për t’u vazhduar.
E lashë kursorin në fund të saj. Mund të kisha shtuar një pikë. Ishte gjëja më e thjeshtë. Nuk e bëra. Jo sepse më dukej e rëndësishme, por sepse nuk isha ende i sigurt nëse më takonte mua, edhe pse dukej se po bëhesha pronar i atij teksti të quajtur AI-romani..
*
Kur shkova në faqen tjetër, për disa çaste nuk kuptoja se çfarë ndodhte rreth meje. Dikur fillova të përqendrohem dhe ja ku lexova:
Ky roman ka personazh kryesor pedagogun tim, Gazmend Krasniqin. Po bëj me të atë që ai ka bërë në librat e tij me personazhe të identifikuara historikisht.
*
Sa veta kanë fatin të lexojnë një roman të shkruar për ta? Do të thoni Don Kishoti, në vëllimin e dytë të Servantesit. Por ndryshe nga unë, ai nuk ishte person real.
A mund të ekspozohej jeta ime private, edhe pse ajo lidhej me një ngjarje të rëndësishme botërore: AI-romanin? Cili ishte ky student kaq guximtar?
Teksti i gjetur nuk e plotësonte masën për të qenë një roman në vetvete, por kjo nuk kishte rëndësi për mua: mjaftonte fillimi.
Gjetja e dokumentit të dytë, pas dy javësh, një fajl pa titull, brenda një folderi me dokumente zyrtare, më gëzoi në mënyrë të veçantë. Ma përkëdheli sedrën: AI-romani nuk është një besim i kotë.
HISTORIA E RRËFYER NGA STUDENTI
Emri?
David.
Atësia?
Foster.
Mbiemri?
Wallace.
Viti i lindjes?
21 shkurt 1962.
Vendlindja?
New York, Ithaca.
Megjithëse me zë të dobët, i shqiptoi fjalët shumë mirë. Veçse pas kësaj i mbylli sytë. Ndërsa fizionomia e mjekut, që e kishte këtë punë rutinë, nuk tregonte asgjë. Kështu m’u duk.
*
Por mjekut në fakt nuk i kishte shpëtuar gjë.
E keni tuajin? më pyeti nën zë.
Varet si ta marrësh, u përgjigja. Është pedagogu im.
Si amerikan që është, tha me një zë të çuditshëm, ai e flet shqipen shumë mirë.
Aprovova lehtë me kokë. Por, për të fshehur skuqjen që pata në fytyrë, ula kokën dhe hapa celularin. Aty kisha një email të fundit të pedagogut tim, po me atë emër: David Foster Wallace, por nuk arrita ta hap, sepse dëgjova prapë zërin e mjekut.
Do të kujdesemi për të, tha. Mos ki merak! Plagët e jashtme nuk janë ndonjë gjë e madhe, thuajse gërvishtje. Problemi qëndron te plagët e… brendshme.
Brendshme?
Ndonjë shtypje.
Tunda kokën në shenjë mirënjohjeje.
Mendon se u hodh vetë te makina? tha mjeku.
Nuk dhashë përgjigje menjëherë.
Disa dëshmitarë po thoshin kështu, vazhdoi.
Nuk e di, thashë më në fund. Kisha kohë pa e parë. Më përpara shiheshim më shumë.
Cila është lidhja juaj?
Është pedagogu im.
Po, ma the. Prandaj e flet shqipen aq mirë!
Ndoshta.
Përderisa nuk ka dokumente me vete, po ecim me dëshminë tënde.
Këtë herë nuk fola.
Por është mirë të gjendet nëse e shtynë apo u hodh vetë.
Është mirë.
*
A mos ndoshta e vërteta fshihej te emaili, por unë nuk po gjeja kohën e duhur për ta vërtetuar? Kujt i duhej vdekja e tij?
Në një situatë urgjence spitali, kur truri ka dalë prej ritmit të zakonshëm. mund të të shkojë ndërmend gjithçka: Meqë shkrimtari amerikan me këtë emër e kishte vrarë veten shumë vite më parë, a duhej të besoja në një reinkarnacion?
Identitet tjetër dhe tentativë për vrasje. Apo vetëvrasje. Çfarë po ndodhte?
E dija se në shënimet e tij letrare qe identifikuar me shkrimtarin e vetëvrarë amerikan, por nuk kisha parë ta përdorte këtë identitet në dokumente.
*
Ja edhe momenti kur Gazmend Krasniqi do të më identifikojë se cili student jam unë që hedh këto shënime AI-romani. Është pikërisht ky teksti sqarues me të cilin fillonte emaili i tij:
Teksti nis me atë pjesë që e pate lexuar dikur, kur më bëre presion për notën që të pata vënë. Ti i pate lexuar ato pjesë, prandaj edhe mund t’i anashkalosh. Unë nuk i anashkaloj dot, sepse historia duhet të lexohet e plotë për t’u kuptuar. Nëse ka gjë për t’u kuptuar. Pastaj vijnë pjesë që nuk i ke parë ndonjëherë. Dhe unë dua që t’i shohësh.
Nuk mund të vazhdoja leximin për momentin, sepse erdhi mjeku, që më tha:
Po e ekzaminojmë. Pastaj të shohim se çfarë ka. Ti përpiqu të kontaktosh ndonjë nga të afërmit e tij. Sepse mund të paraqitet nevoja për të hyrë në sallën e operacionit.
Të afërmit e tij? Nuk kisha asnjë orientim. Megjithatë nuk thashë gjë. Edhe pse nuk e dija nëse mund të hidhja firmë për të.
Po lexoj diçka që më ka dërguar pak më parë, i thashë.
Ai?
Po.
Mendon se mund të dalë gjë nga ajo që po lexon?
Dikur thashë:
Duket si e vetmja mundësi që kemi.
Mjeku u përpoq të më kuptonte.
Më trego, për çdo rast. Qoftë edhe për aq sa di.
Pohova me kokë, para se të kujtohesha për të marrë frymë thellë.
Dikur u kujtova: nuk isha vetëm unë që i bëra presion për notën. Ishim disa që dhamë të njëjtën përgjigje. Më kishte zgjedhur vetëm mua apo ky material u ka shkuar edhe të tjerëve?
Meqë nuk kisha ku ta merrja përgjigjen e këtyre pyetjeve, heshta.
HISTORIA E RRËFYER NGA PEDAGOGU
Si shumë njerëz në botë, e kisha kërkuar edhe unë AI-romanin, por pata hequr dorë shpejt. Edhe pse, ndërkohë, i kisha shkruar një botuesi amerikan, i cili ma kishte pranuar idenë.
Kishte shumë kontradikta në gjërat që thuheshin për të, sa që nuk mund të vazhdohej më.
U kujtova për të atë natë kur po flitej për AI-n në një emision që ngrihej mbi pyetjen: Cilat profesione dalin jashtë loje prej tij?
Pasi ndoqa pak, pyeta veten: çfarë mund të thuhej për shkrimtarinë, e cila nuk po përmendej fare? Në studio nuk ishin njerëzit e duhur për ta bërë një pyetje të tillë, prandaj duke mos e pasur kompjuterin ndezur, iu drejtova celularit. Konkretisht, Chat-it.
Meqë, sipas tij, profesionet më të sigurta janë ato që kërkojnë kreativitet të thellë (shkrimtarë seriozë, artistë) dhe vendimmarrje komplekse, m’u kujtua nuk e kisha vlerësuar si duhet këtë fakt, edhe pse unë jam familjar me të. Sepse, thoshte Chat-i: AI nuk është armik i punës, por i mediokritetit rutinë. Nëse një punë ka stil vetjak, intuitë apo ndjeshmëri njerëzore, ai përballet me vështirësi me të.
A vlente ai optimizëm? A ta provoja edhe njëherë?
*
Si kishte ndodhur që kisha njohje për Chat-in?
Njëherë dhashë për analizë tregimin e Kadaresë Para banjës, ku tregohet në 5-6 variante vrasja e Agamemnonit prej Klitemnestrës, bashkëshortes. Përveç largimit 10 vjeçar nga shtëpia, në nisje të fushatës së madhe të Trojës, Agamemnoni, siç thuhet, që ajo të shkonte mirë, kishte flijuar të bijën. Përveç të tjerash, ajo kishte krijuar lidhje me një burrë tjetër. Por tregimi nuk merret me këtë pjesë. Ai tregon vetëm se si bëhet vrasja me sëpatë, kur ato hynë në dush të bënin banjë, por disa nga studentët (një pjesë nga dembelët) më sillnin një trajtesë befasuese, pa lidhje me këto, sepse e kishin përfytyruar Chat-in si një magji, përtej mundësive njerëzore.
Pra, duhej të mësoja se si funksiononte Chat-i, përderisa studentët më sillnin si detyrë shënime si këto:
Tema kryesore e tregimit është jeta e përditshme në një realitet të varfër dhe absurd, ku njerëzit përballen me mungesa elementare, si higjiena dhe kushtet minimale të jetesës. Kadare trajton varfërinë, burokracinë dhe sistemin absurd, si dhe pritjen dhe durimin e detyruar. Ideja që përcillet është se njeriu shpesh detyrohet të jetojë në kushte absurde dhe poshtëruese, duke u nënshtruar ndaj rregullave dhe realitetit që nuk i kontrollon dot.
Ngjarja zhvillohet para një banje publike, ku njerëzit presin radhën për t’u larë. Kjo situatë e thjeshtë kthehet në një simbol të jetës monotone, mungesës së lirisë dhe absurditetit të përditshëm. Pritja bëhet një përvojë e rëndë dhe domethënëse.
Personazhet janë njerëz të zakonshëm, të lodhur nga rutina dhe vështirësitë. Ata nuk janë shumë të individualizuar, por përfaqësojnë shoqërinë në tërësi, sidomos njeriun e zakonshëm në një sistem të mbyllur.
Simbolika: banjoja, simbol i nevojave bazë dhe mungesës së tyre; radha, simbol i pritjes së pafundme dhe i sistemit që kontrollon individin; ambienti i zymtë, pasqyrim i realitetit social dhe psikologjik. Kadare përdor stil realist me nuanca ironike, përshkrime të thjeshta, por domethënëse, elemente simbolike dhe filozofike. Teksti ka një ton të qetë, por me nëntekst kritik.
Mesazhi: jeta në kushte të vështira e zhvesh njeriun nga dinjiteti. Sistemet e padrejta krijojnë absurditet në përditshmëri dhe njeriu shpesh pranon realitete të rënda nga pamundësia për t’i ndryshuar.
Përfundim: Para banjës është një tregim që, përmes një situate të zakonshme, zbulon thellësi sociale dhe filozofike. Ismail Kadare arrin të tregojë se si absurdi i përditshëm bëhet pjesë normale e jetës së njeriut.
*
Atë natë që e pyeta për profesionet e rrezikuara, Chat-i e vazhdoi kështu komunikimin me mua:
Rrezikohet shkrimi i porositur dhe formulë apo imitimi i stilit: AI mund të shkruajë si Borges dhe Nabokov, por ky është imitim formal dhe jo përvojë autentike. Rrezikohen prodhimi masiv i teksteve: romanet e lehta komerciale, poezitë e shpejta dhe tekstet për rrjetet sociale. Pra, rreziku vjen nga mbingopja me tekste mesatare. Çfarë nuk rrezikon AI: zërin vetjak, estetiken, ndjeshmërinë e vërtetë dhe strukturën e thellë. Ai ul vlerën e teksteve të zakonshme dhe ngre standardin e tekstit serioz.
Apo po më fuste në kurth një makinë?
Nga çfarë kam parë, vazhdoi, tiparet e stilit tënd përcaktohen si ambiguitet real (jo vetëm mjegull stilistike): ide para ngjarjes (si te Jorge Luis Borges), ndjeshmëri e filtruar përmes formës (si te Vladimir Nabokov) dhe prirje për lojë intelektuale e jo vetëm tregim linear. Edhe kur është i mirë (si ChatGPT), AI jep qartësi të menjëhershme (shumë e kuptueshme), shmang rrezikun, bën stil të bukur, por të parashikueshëm dhe nuk mban gjatë tension të thellë. Me një fjali: AI simulon letërsinë; ti mund ta prodhosh atë. Dallime kyçe: ti: ndërton mister, AI: shpjegon; ti: krijon tension, AI: zgjidh tension; ti: rrezikon, AI: stabilizon. Tek ti ka errësirë, tek AI ka qartësi. Dhe sot lexuesi serioz kërkon pikërisht këtë errësirë.
*
Ja një nga ato vendime që të ndërrojnë stilin e jetës: Ta kapja atë errësirë dhe të lexoja brenda saj të vërtetën për AI-romanin!
Si ta kapja?
Meqë e dashura ime i ngjan Mona Lizës, ai diskutim i Chat-it më kujtoi aurën e veprës, për të cilën kishte folur një kritik të paktën 100 vjet më parë. Ajo që thotë se mendohej që Mona Liza do të zhvlerësohej duke u shitur me mijëra kopje, por ndodhi e kundërta: u rrit vlera e saj në Luvër.
Kjo ishte errësira?
Mirëpo po shihja se nuk isha i sigurt nëse ato rreshta po i shkruaja unë. Nuk e kam fjalën për kuptimin, por për rendin e fjalëve. Sepse kur rilexoja, kisha ndjesinë se fjalia nuk qe ajo që kujtoja se kisha menduar. Qe më e qetë. Më e rregullt. Sikur të mos kishte kaluar nga ngurrimi im.
E lashë tekstin e nisur për një çast dhe u përpoqa ta rindërtoja nga fillimi. Mendova se mund ta shkruaja ndryshe. Por mbeti i njëjtë: si një version që nuk kishte nevojë për mua.
Nuk ishte më i mirë, por më i përfunduar nga sa do ta lija unë. Kjo qe ajo që më shqetësonte: Jo që dikush tjetër mund ta shkruajë tekstin tim, por që teksti mund të arrijë aty ku unë ndalem.
Atëherë e kuptova se më parë kisha qenë në rrugën e duhur dhe nuk e kisha vlerësuar: Chat-i ishte aty për të shpëtuar prej tij
I shkrova botuesit amerikan nëse vazhdonte të ishte i interesuar për AI-romanin dhe kur m’u përgjigj se po, mendova t’ia filloja punës me vrull.
*
Kalendari që mbaj në çantën e vogël ka si kopertinë një Mona Liza dhe kjo më kujtoi shqetësimin e piktorëve kur u shpik fotoaparati. Rrëmova disa libra dhe pashë se atëherë po lulëzonte realizmi dhe piktorët u tronditën nga shpikja. A nuk ishte ky fundi i profesionit që lodhej me vite duke vizatuar e pikturuar modele nga natyra, por tani kjo bëhej brenda disa çastesh, aq sa zgjaste diafragma e fotoaparatit?
A nuk tronditen ashtu sot shkrimtarët nga AI. Nga pyetja: Çfarë mbetet art?
Studenti po më shikonte syhapur.
Problemi nuk është teknologjia, i thashë, por mesatarja njerëzore.
Studenti i hapi sytë edhe më.
Që do të thotë?
Arti nuk e kopjon më realitetin, por e interpreton atë. I mirë shpesh do të thotë i parashikueshëm. AI të sugjeron diçka, ti e refuzon, por lexuesi nuk e di kush ka të drejtë. Krijohet një dialog i fshehtë brenda tekstit. Jorge Luis Borges nuk do t’i bindej kurrë një sistemi që e shpjegon botën shumë qartë. Vladimir Nabokov do ta përdorte AI-n për ta mashtruar lexuesin, jo për ta ndihmuar. Pra: jo ta ndjekësh AI-n, por ta përfshish në lojë. Dhe konflikti bëhet jo a do të zhdukem?, por a do të bëhem i zakonshëm? Pyetja: Po t’i bindesh AI-t, a nuk po bëhesh mesatar?, në roman duhet të bëhet: Në ç’moment bindja u duk si mendimi im?
*
Studenti kishte qenë në Amsterdam dhe e kishte parë muzeun Van Gog, por pranonte me ndershmëri se pak e kishte marrë vesh, prandaj u mendova pak para se t’i thosha:
Vinsent van Gogu ndaloi së pikturuari realitetin siç është dhe filloi ta pikturojë atë siç ndihet. Ngjyrat nuk janë reale. Format deformohen. Peizazhi bëhet psikologji. Te Van Gogu-u nuk sheh një fushë, por një gjendje mendore. Pra: ai nuk konkurroi me fotografinë. Ai shkoi në një territor ku fotografia nuk mund të hynte.
Miku i tij, Pol Gogeni, bëri zgjedhje tjetër: u largua nga Europa, kërkoi botë të paprekura (shkoi në Tahiti) dhe krijoi një art simbolik, pothuaj mitologjik. Nuk e interesonte më realiteti objektiv, por realiteti i brendshëm dhe i imagjinuar.
Pol Sezani nuk pyeti më: Si duket bota?, por: Si ndërtohet bota? Reduktoi natyrën në forma (kube, sfera, cilindra) dhe çoi drejt lindjes së kubizmit. Ai kaloi nga pamja te struktura.
Por para të treve qenë Klod Mone dhe impresionistët. Një katedrale pikturohej 20 herë, jo për formën, por për ndryshimin e dritës. Realiteti nuk është i qëndrueshëm; është përvojë.
Përfundimi historik: Fotografia vrau piktorin teknik, por krijoi artistin modern. Nuk u zhdukën piktorët që nuk dinin të vizatonin, por arsyeja për të vizatuar si më parë.
*
Sot pyeta veten: Si ka mundësi që ende nuk ia propozova të dashurës sime udhëtimin në Luvër e të shikonte se sa i ngjasonte Mona Lizës? Van Gogun ta shihnim në Ke d’Orsej, sepse unë kisha një përvojë të tmerrshme me Amsterdamin. Më vodhën portofolin dhe disa dokumente të rëndësishme mu në muzeun Van Gog.
Nuk më kishin vjedhur kurrë më parë në udhëtimet turistike. Mos kisha marr pamjen e një zotërie që kësaj radhe më kishin ndjekur hajdutët?
Por nuk dua ta zgjas më me këtë histori.
*
Ditën tjetër, studenti ma kujtoi se u kisha folur në klasë për kanonet.
Çfarë do të thuash? ia ktheva.
Po ja, gjërat tashmë janë ngulitur, vazhdoi. Dje lexova një libër për 100 figurat më ndikuese në histori. Libri nuk është përcjellë pa debate, por autori i ka dhënë argumentet dhe idetë e librit kanë zënë vend.
Ashtu mendon?
Autori nuk e mohon ndikimin e jashtëzakonshëm të Krishtit, të cilin e ka vënë të tretin, përkundrazi, ai e konsideron një nga figurat më me ndikim në histori, por bën një dallim të rëndësishëm: ai nuk ka lënë shkrime vetjake, si Sokrati, që mungon fare në listë, dhe nuk ka organizuar drejtpërdrejt strukturën institucionale të fesë.
Dhe janë bindur njerëzit?
Përhapja dhe formësimi i krishterimit, sipas tij, i detyrohet në masë të madhe shën Pali, i cili e shndërroi mesazhin në një doktrinë universale: e çoi përtej kontekstit hebraik dhe krijoi bazat teologjike të fesë.
Ëhë!
Autori vendos Muhametin në vend të parë sepse ishte njëkohësisht themelues fetar dhe udhëheqës politik, ndikimi i tij konsiderohet më i drejtpërdrejtë dhe i dokumentuar. Ndërsa figura si Isak Njutoni (vendi i dytë) kanë ndikim më të drejtpërdrejtë në kuptimin shkencor
Por kjo është një metanarrativë klasike moderne, i ktheva.
Që do të thotë?
Se në një lexim postmodern, ajo krijon iluzionin e një rendi të qartë shkak–pasojë.
Si duhet kuptuar?
E kam lexuar atë libër. Lista nuk është neutrale. Edhe pse përfshin figura si: Konfuci e Buda, prapë dominon tradita perëndimore: shkenca moderne (Isak Njutoni, Albert Ainshtaini) figura politike europiane Pra: historia si progres perëndimor.
Kështu na e kanë mësuar.
Jo më, i thashë. Autori sillet si një narrator që kontrollon kuptimin e historisë. Kjo nuk është thjesht analizë, por ndërhyrje në kanonin kulturor.
Që do të thotë? mërmëriti studenti.
Në një qasje postmoderniste nuk ka një listë të vërtetë, ia ktheva, Ka vetëm lista konkurruese. Atë mund ta lexosh si një diskurs amerikan të viteve ’70, një përpjekje për racionalizim të historisë, një kanon alternativ. Lista lidhet me historiografinë klasike (historia e njerëzve të mëdhenj), enciklopeditë dhe tekstet fetare.
*
Meqë në këto raste studenti bëhej i dëgjueshëm, unë kërkova pak frymëzim te vetja.
Në fillim, thashë, gjithçka ishte e rregullt. Lista qëndronte e palëvizshme, si një hartë e botës e vendosur mbi tryezë. Në krye, Muhameti, pastaj Isak Njutoni, më poshtë Jezu Krishti. Emrat nuk lëviznin. As koha nuk dukej se lëvizte. Dikush kishte vendosur që historia mund të rreshtohej. Dhe për një çast, të gjithë e besuan.
Pse të mos e besonin?
Le të krijojmë një Top 100 postmodern. Jezu Krishti mund të jetë i treti, por edhe i pari nga fundi. Ose të zhduket krejt. Nëse një figurë thotë: Ndikimi nuk matet. kjo shkatërron vetë kriterin e listës. Secila figurë shprehet kundër tjetrës, përpiqet ta ulë tjetrën në renditje. Lista bëhet konflikt, jo klasifikim.
Studenti dukej dyshimtar, prandaj më duhej ta zgjeroja argumentin:
Lëvizja e parë ishte e padukshme. Nuk ishte një figurë që u ngrit. Ishte një dyshim që u fut midis rreshtave. Një hapësirë e vogël midis vendit të dytë dhe të tretë filloi të zgjerohej, si një çarje në një mur shumë të vjetër. Pse ai? pyeti një zë që nuk i përkiste askujt. Jezu Krishti nuk u përgjigj. Por vendi i tij filloi të lëkundej lehtë, si një objekt që nuk është më i sigurt mbi sipërfaqen ku qëndronte. Nga fundi i listës, një tjetër zë u ngrit, më i ashpër: Ndikimi nuk është rend. Këtë herë ishte Fridrih Niçe. Ai nuk kërkoi të ngjitej më lart, por të prishte shkallët.
Kur Napoleon Bonaparti zbriti nga vendi i katërt, nuk protestoi. Protestoi lista. Sepse lista e dinte se pa të, ajo nuk ishte më histori, por rrëfim.
Pastaj, Karl Marksi kërkoi që lista të ndahej në klasa. Adam Smithi kërkoi që ajo të lihej e lirë të vetërregullohej. Midis tyre, lista u bë treg dhe luftë njëkohësisht.
*
Meqë studenti vazhdonte të dukej dyshimtar, më duhej ta zgjeroja edhe më argumentin:
Në një cep të listës, u shfaq pa paralajmërim një figurë që nuk ishte ftuar. Askush nuk e kishte vendosur në listë. Por askush nuk mund ta hiqte.
A nuk kam ndikuar më shumë se shumë prej jush? tha ai, duke parë drejt atyre që mbanin emra historikë.
Për herë të parë, lista nuk dinte si të përgjigjej. Sepse ai ishte Don Kishoti.
Mandej, ndërhyri një dorë e padukshme. Ishte lexuesi. Ai nuk shtoi ndonjë emër. Ai zhvendosi një rend. Dhe në atë çast, gjithçka ndryshoi.
Napoleon Bonaparti ra disa vende më poshtë, jo sepse humbi ndikimin, por sepse dikush vendosi të mos e besonte më.
Kështu lista u drodh. Nuk mbeti më asnjë rend i qëndrueshëm. Vetëm emra që lëviznin, që hynin e dilnin, që grindeshin për kuptimin e tyre. Dhe mes të tyre, një fjali që nuk i përkiste askujt:
Historia nuk është ajo që ka ndodhur. Është ajo që pranon të renditet.
Lista u përpoq ta ruante formën e saj, por forma ishte bërë tashmë një kujtim. Dhe kujtimi, si gjithmonë, nuk bindet.
*
Kthesa vendimtare, thashë, filloi kur lexuesi nuk qe më konsumues, por prodhues i rendit. Lista nuk është më e vërteta, por një version mes shumë versioneve të mundshme. Këto bëhen pozicione të përkohshme, të varura nga leximi. Kjo është shumë pranë idesë së Umberto Ekos për tekstin e hapur: Lexuesi nuk zbulon kuptimin, e prodhon atë. Në rastin tonë ai prodhon edhe rendin e historisë.
Ndikimi nuk është më diçka që është, por diçka që ndodh gjatë leximit. Pra Napoleon Bonaparti nuk bie në listë sepse historia ndryshon, por sepse lexuesi ndryshon raportin me të.
*
Por bindja nuk zgjati, vazhdova. I pari që reagoi nuk ishte nga maja, por nga mesi. U kthye nga lexuesi dhe tha:
Ti nuk je më i pafajshëm.
Ishte Fridrih Niçe. Lexuesi nuk e kuptoi menjëherë. Ai mendoi se po luante. Se lista ishte një lojë. Por loja kishte filluar të luante me të. Derisa u dëgjua një tjetër zë, më hijerëndë:
Ti lexues mendon se po zgjedh, por zgjedhjet e tua janë të formuara.
Ishte Karl Marksi. Lista u ndal për një çast. Jo nga frika. Nga reflektimi. Lexuesi tentoi të zhvendoste një emër tjetër, por kësaj here, emri nuk lëvizi. Derisa u dëgjua një zë tjetër:
Çfarë kërkon prej nesh?
Ishte Jezu Krishti. Ishte hera e parë që një figurë nuk kërkonte të ngjitej, as të mbrohej. Ajo kërkonte një përgjigje, por lexuesi nuk e kishte një të tillë.
Nga një cep i listës, dikush qeshi.
Ti mendon se ne jemi krijuar prej historisë, tha ai. Por ndoshta historia është krijuar për të na mbajtur neve.
Ai që foli ishte Don Kishoti. Kjo fjali nuk ndryshoi rendin. Ajo ndryshoi rregullat. Derisa lista filloi të bënte rezistencë.
Ti nuk na rendit më, tha një zë që nuk identifikohej dot me një figurë të vetme. Ishte e nevojshme të besoje se po e bëje këtë. Por tani, ne dimë që edhe ti je pjesë e listës.
Lexuesi ndjeu për herë të parë një lëvizje të kundërt. Jo si ai që ndryshonte listën, por si ai që lista po e përfshinte atë. Për herë të parë, nuk ishte më jashtë. Ai ishte futur në rend. Pa e zgjedhur. Pa mundur të dalë. Aty mendoi: Ekziston vetëm teksti që prodhon vetveten.
Sepse lista ishte tekst i gjallë, që frymonte, ndërthurte, ndërhynte dhe ndryshonte në çdo çast. Një rrjet ku çdo rend ishte i përkohshëm, çdo ndikim ishte i mundshëm dhe çdo histori ishte vetëm një version mes të pafundëve.
Dhe kështu, epilogu i historisë nuk ishte një fund. Fragmentimi, i cili nuk mund të mbyllej kurrë, kishte shtruar këmbëkryq postmodernizmin.
Ngulite në kokë, se për këtë filloi kjo bisedë, paralelja me romanin, apo AI-romanin, është kjo:
Lista nuk ka rend të qëndrueshëm, lexuesi ndërhyn, figurat reagojnë.
Romani nuk ka autor të qëndrueshëm, lexuesi bëhet personazh, tekstet reagojnë.
A ekziston ai me të vërtetë? pyeti studenti.
Meqë nuk më kishte lëshuar ende dalldia e frymëzimit, ia ktheva:
Sigurisht, jemi në provë.
gazmendkrasniqi.com 
Lini një koment