Postmodernizëm vs modernizëm | Gazmend Krasniqi

Modernizmi

Me kritikët e shekullit XX, veçanërisht ata të lëvizjes moderniste, kemi pyetur:

(1) A janë romanet realiste realisht kaq realiste?

(2) A janë romanet realiste realisht kaq neutrale? A mos mëtojnë ata të jenë neutralë/ universalë, ndërsa në të vërtetë po promovojnë vlerat/ moralin e klasës së mesme të kohës kur shkruajnë?

Këtyre çështjeve që ngriti realizmi, modernizmi do t’u jepte përgjigjet e veta.

• Realiteti i artit “realist” nuk është realisht real.
• Paraqitja e botës nga realizmi si racionale/ e njohshme/ e harmonishme/ e përshkrueshme me gjuhë objektive është iluzion.
• “Realiteti” që sugjeron realizmi është më kompleks se aq, sepse ai është subjektiv (në varësi të perspektivës relative të shikuesit në hapësirë dhe në kohë).
• Gjuha nuk është objektive. Ajo nuk e pasqyron botën qartë siç i duket realizmit. Shpesh, gjuha dështon (fjalët nuk japin kuptimin e menduar; fjalët mund të jenë të painterpretueshme, të pabesueshme ose çorientuese; gjuha përdoret me vështirësi).

Modernizmi kërkoi mënyra të reja, eksperimentale, të përshkrimit të botës. Arti modernist është i vështirë, sepse “realiteti” i botës është i vështirë për t’u kapur.

Sipas modernistëve:

• Bota është irracionale, subjektive, komplekse, pakuptim dhe e dyshimtë, kështu që edhe arti është i fragmentuar, irracional, subjektiv, kompleks, pakuptim dhe i dyshimtë.
• Jeta e qytetit, me teknologjinë, transportin, tregtinë, komunikimin, jetën e gjallë, kërkon art urban
• Njeriu ndjehet i vetëm në turmë dhe lufton të gjejë marrëdhëniet personale në një botë ku jeton si makinë
• Lufta I Botërore e bëri të vështirë besimin në idetë e “progresit”, patriotizmit, sistemit klasor, Zotit dhe sistemit patriarkal
• Mendimtarët më influencues (Karl Marx, Charles Darwin, Sigmund Freud, Albert Einstein, William James, Henri Bergson, Friedrich Nietzsche) e bënë të vështirë besimin në organizimet sociale (aristokraci, kishë, sistem klasor, familje) si racionale, logjike dhe të harmonishme, ndërsa shoqëria dhe individët janë në konflikt të vazhdueshëm

Modernizmi pasqyroi një kohë më të lirë (sociale, politike, seksuale – veçanërisht për femrat), sepse autoriteti e kishte humbur fuqinë, por me më shumë ankth dhe kriza. Ai që nuk beson më në Zot, atdhe, “progres”, familje, në çfarë mund të besojë? Ai që nuk mund të luajë më një rol tradicional, të nënkuptuar, në shoqëri (si bashkëshort, baba, si mbajtës i ekonomisë së familjes), çfarë roli mund të luajë? Ai që nuk e gjen më kuptimin në Zot, në atdhe, në traditë, ku mund ta gjejë?

 

Postmodernizmi

Duhet thënë se potmodernizmi shoqërohet me filozofët post-strukturalistë francezë  të viteve 1950 e këtej, të tillë si: Roland Barthes, Jacques Derrida, Michel Foucault, Jacques Lacan Jean-Françoise Lyotard.

Ndërsa idetë postmoderniste mbi artin dhe filozofinë janë të ngjashme nga disa anë me ato të modernizmit:

• Qenia njerëzore është komplekse
• Gjuha është problematike
• “E vërteta”, ‘njohja” dhe “kuptimi” janë nocione relative

Por postmodernizmi i shton modernizmit konkluzione logjike të tyre.

Për shembull:

• Në modernizëm, “e vërteta” është e vështirë të zotërohet nga gjuha
• Në postmodernizëm, “e vërteta” e plotë e “realitetit” është se ai është një produkt i gjuhës

Të gjitha idetë postmoderne varen nga pikëpamja e veçantë për gjuhën:

Sipas pikëpamjes postmoderne, gjuha krijon një hendek midis njerëzve dhe botës. Kështu, njerëzit nuk e përjetojnë botën drejtpërdrejt, por përkundrazi, përmes gjuhës. Ne nuk mund ta përjetojmë botën përveçse përmes gjuhës, kështu që gjuha siguron koordinatat për vetë kuptimin tonë të ʻrealitetit ’.

Ideja postmoderne e gjuhës ka një numër implikimesh për pikëpamjen postmoderne të vetvetes njerëzore. Shumica e njerëzve të zakonshëm ndihen si individë unikë. Ne besojmë se pas maskave tona sociale qëndron një ‘real’, ‘i vërtetë’, ‘i thellë’ dhe se të gjithë mund të shprehim vetveten e filmit tonë në mënyrën se si zgjedhim të jetojmë: zgjedhja jonë e makinës, modelet tona të flokëve, rrobat që zgjedhim të veshim etj. Të gjithë duket se shprehin diçka në lidhje me veten tonë reale.

Shumica e njerëzve të zakonshëm gjithashtu besojnë se ekziston një natyrë njerëzore transcendente, një natyrë njerëzore që ekziston ʻ mbi’ kohën / vendin ku jeton individi. Ky është një besim se natyra njerëzore është në thelb e pandryshueshme: se njerëzit janë të gjithë, në thelb, të njëjtë dhe gjithmonë kanë qenë.

Por si mund të jenë të vërteta të dyja idetë e mësipërme? Si mund të jenë njerëzit ‘unikë’ dhe ‘të gjithë të njëjtën gjë’?

Sipas Postmodernizmit, të dyja idetë janë iluzione. Postmodernizmi tregon se ide të tilla për ‘unin unik’ dhe ‘natyrën njerëzore transcendente’ janë mjaft të reja: vetëm kohët e fundit njerëzit kanë ardhur të mendojnë për veten e tyre në këtë mënyrë. Në mënyrë të veçantë, Postmodernizmi, i lidh të dyja idetë me kapitalizmin: duke i bërë njerëzit të besojnë se ata janë unikë. inkurajon njerëzit të konsumojnë produkte që mund të shiten si shenjë e veçantisë së tyre; duke i bërë njerëzit të besojnë se natyra njerëzore është në thelb e pandryshueshme, se njerëzit janë të gjithë, në thelb, të njëjtë dhe gjithmonë kanë qenë që i dekurajojnë njerëzit të mendojnë se njerëzit/ shoqëria nuk mund të ndryshojë.