Shortarët | Gazmend Krasniqi

Gazmend Krasniqi

Në disa prej takimeve tona, Gjon Shllaku, përkthyesi i njohur i Iliadës, më ka folur me entuziazëm për një tekst të vjetër, të njohur vetëm prej ndonjë bibliofili maniak, me autor një farë Heleni, bir i mbretit Priam të Trojës, plaçkë lufte te akejtë, pas përfundimit të luftës dhjetëvjeçare: emër që në disa burime përmendet si një i mbijetuar i vetëm i qytetit të rënë, në të tjera as që përmendet fare, si të donin ta zhduknin nga historia. Thuhej se përmbajtja e tij binte ndesh me versionin e njohur të Iliadës; se rrëfente për tradhti, rrënime të fshehta dhe një fund krejt tjetër për Trojën. Ndoshta prandaj është zhdukur për kaq kohë.

Disa thanë se teksti ishte trill i një studiuesi të shekullit XIX, të tjerë e përshkruanin si një dokument të mallkuar, që përçonte kujtesën e një qytetërimi të mbytur në harresë. Përkthyesi, i cili ka nxjerrë njëqind e shtatëdhjetë fjalë shqipe nga teksti i Iliadës – aty janë, thoshte duke bërë me kokë nga biblioteka e tij, por nuk i gjente dot – shpresonte të nxirrte edhe më shumë nga tjetri, pasi ky, për shkak të njohjes më të pakët, nuk duhej të kishte kaluar edhe aq nëpër duart e shkruesve grekë, për t’iu larguar shumë autenticitetit. Ai vdiq papritur, vetëm disa javë pasi më tregoi për ekzistencën e tekstit. Askush nuk foli gjatë për këtë. As unë, derisa gjeta dorëshkrimin.

Pra, në pranverën e vitit 2005, Gjon Shllaku nuk jetonte më, kur unë e gjeta këtë tekst në një bibliotekë universiteti në Londër. Teksti, tashmë jo në vargje, por në prozë, qe në anglishten e sotme. Gjithmonë për t’i ndejtur sa më pranë autenticitetit, nuk mëtova ta kthej atë në hekzametër, apo në 11-rrokësh, siç kishte bërë përkthyesi i Iliadës. Ja teksti i kthyer me besnikëri, pa titull në origjinal, derisa, ashtu siç ishte dëshira e përkthyesit, të biem ndonjë ditë në gjurmë të origjinalit të mirëfilltë. Tashti e kemi dëshminë se ai ekziston, e cila shpresojmë që një ditë të na çojë te burimi. Por tani që e kemi dëshminë se ai ekziston, sa më thellë hyjmë në të, duket gjithnjë e më pak si dëshmi, sepse sikur ka peshën e një paralajmërimi edhe për kohën tonë.

Prandaj është vënë ky titull prej nesh.

HELENI

Këndoje, o Muzë, Heshtjen, hyjneshën e vatrës familjare!

Aedët Homeri dhe Hesiodi, janë takuar në Eube, në oborrin e mbretit të atjeshëm, dhe bëjnë garë. Disa thonë se është nderuar Homeri, të tjerë thonë se ka fituar Hesiodi. Burimet më të besueshme thonë që gjyqtari i kësaj gare ka shpallur se kurorën e meriton ai i cili i këndon bujqësisë dhe zejeve të qeta, jo ai që i bën të pavdekshme luftërat e vrasjet. Por ithtarët e Homerit janë gjallë dhe të shumtë: për ta lufta është më e lehtë se puna, prandaj ngrenë në qiell idhullin e tyre dhe shajnë Hesiodin. Askush deri më sot s’e priste të dalë dikush e t’i thotë Odisesë: “Gjuha është begatia më e madhe e njerëzve, nëse ajo përdoret me maturi”. Askush s’e priste ta vlerësojnë punën, aq sa e vlerëson Homeri trimërinë, duke thënë kaq prerë: “Kurrë s’do t’i mbushë hambarët përtaci, as ai që s’di të kursejë”.

Sidoqoftë, për njerëzit është e qartë se nuk është më si dje: heronjtë ose kanë vdekur, ose nuk dinë si të sillen më në këtë botën tonë. Për fat (nëse mund të thuhet kështu), tashti që e shua Troja, askush s’po ia del të shpikë diçka tjetër si ajo, diçka që mund ta hedhë në luftë gjithë botën, megjithëse ata që s’e duan punën, duhet të mendojnë ditë e natë për të.

Çfarë dinë për luftën këta të rinj që u xixëllojnë sytë, kur përmenden heronjtë? Nga të gjithë këta njerëz që më rrethojnë këtu në Buthrot, askush s’mund ta imagjinojë tmerrin e Trojës si unë, bir i Priamit dhe i Hekubës, vëlla i Hektorit dhe i Paridit, vëlla i Kasandrës dhe i Poliksenës, xhaxha i Astianaksit të vogël, birit të Hektorit, emrat e të cilëve tashmë i njeh gjitha bota.

Anekënd dheut aedët i këndojnë kësaj lufte, pa e ditur se çfarë bëjnë me zemrat e këtyre të rinjve. E pra, dy nga heronjtë më kryesorë (njëri për vazhdimësinë, tjetri për finalen e saj) fillimisht kanë bërë çmos për t’iu shmangur asaj. Shumëkush e di se Odisea është hequr si i marrë, duke mbjellë tokat e veta me kripë, derisa ia vunë djalin Telemak përpara plugut. Nga ana tjetër, Akili u fsheh në oborrin e mbretit Likomed, në ujdhesën Skiros, ku i takoi të bijën, Deidameian, me të cilën pati djalin Neoptolem.

Siç thonë këngët e Homerit, historia e djalit Telemak mbisundohet nga historia e heroit Odise, por historia e djalit Neoptolem, megjithëse e shkurtër si ajo e të atit, vazhdon pothuajse me të njëjtin rrëmbim: këtë e dëshmoj unë, që qeshë plaçka e tij e luftës, sepse sot nuk mund t’u besohet të gjithë atyre që marrin përsipër të këndojnë. Në lindje, është quajtur Pirro, për shkak të flokëve të çelët, më vonë është quajtur Neoptolem, sepse erdhi vonë në Luftën e Trojës. Këto i di mirë, sepse qeshë unë arsyeja që erdhi atje: për fatin tim të keq, zotat kishin kumtuar te unë se Troja nuk do të binte pa ndihmën e tij. Për këtë e bindi Odisea, pasi ky tashti trashëgonte pajimet e luftës së heroit Akil. Zotat nuk donin që fati i luftës të merrte fund këtu: thanë se duhej të vinte edhe Filokteti, shoku i Herkulit, harkun dhe shigjetat e helmëta të të cilit i trashëgonte. Neoptolemi duhej të bindte Filoktetin e braktisur nga shokët në ishullin Lemnos, pasi e kishte kafshuar një gjarpër. Dëshmoj, gjithashtu, se Neoptolemi qe në barkun e Kalit të Drunjtë. Ma ka thënë vetë: qe diçka me të cilën krenohej.

Kështu bëri për vite me radhë: u krenua për vrasjen e Priamit, tim eti, të cilin e tërhoqi zvarrë nëpër tempullin e Zeusit, u krenua për vrasjen e Poliksenës, sime motre, meqë kur po ndahej plaçka e luftës, fantazma e Akilit kërkoi t’i flijohej kjo grua. Neoptolemi ia preu fytin të gjorës mu sipër varrit të heroit të paqetë. Ai krenohej për vrasjen e Astianaksit kërthi, por unë kam dyshuar gjithmonë se këtë duhej ta kishte bërë Odisea. Ma tha shumë vonë, në një çast zemërthyerjeje, se i kishte bërë këto bëma ngaqë ndjehej i shtypur nga fama e të atit. Kur i ra vlimi i gjakut dhe e kuptoi se qe edhe vetë qenie e vdekshme, si gjithë të tjerët, do të donte t’i harronte të gjitha, por ishte tepër vonë, pasi e shkuara nuk zhbëhej më, megjithëse këtë pata parasysh kur e porosita t’i linte të gjitha trashëgimitë për një mbretëri të re në një vend më të epërm, në Epir.

Megjithëse plaçka lufte, na trajtoi mirë edhe mua, edhe Andromakën, gruan e Hektorit të ndjerë, e cila i dha tre djem: Mollosin, Pergamin dhe Pielin. Deshën zotat, edhe ai nuk u zhgënjye prej nesh. Pas kthimit të Odisesë në Itakë, Neoptolemi u bind se ia kisha kursyer unë të gjithë ato që pat hequr shpikësi i Kalit të Drunjtë, sepse kur e takuam itakasin para nisjes nga Troja, i pata thënë zotërisë tim se “ai burrë do të ketë në shpinë zemërimin e Poseidonit, zotit të detrave, prandaj i duhen dhjetë vjet të tëra për të mbërritur në shtëpinë e vet”. E thashë këtë me një farë gëzimi, se nuk më hiqej nga mendja fakti që ishte ai flakësi i Astianaksit të vogël nga bedenat. Historia dëshmon se, më vonë, e shpëtova unë Enean (djalin e Ankizit) nga Skila e Haridba, kur kaloi këndej nëpër Buthrotum, me synimin për të kapërcyer detin e perëndimit: e mësova se si t’u shmangej atyre përbindëshave, që do t’ia përpinin shokët Odisesë. Në atë kohë e dija se pas dhunimit nga Ajaksi, mu në tempullin e Athinasë, të sime motre, Kasandrës, stuhia do të mbyste gjithë flotën akeje. Ka zëra që thonë se Neoptolemi u këshillua nga gjyshja Teti, perëndesha e detit, por s’kishte nevojë të vinte ajo nereidë mes nesh, të vdekshmëve: pra, qeshë unë që këshillova se duhej udhëtuar nëpër tokë, konkretisht nëpër Thrakë e Maqedoni.

Kur vendosi të martohej me Hermionën, vajzën e Helenës dhe Menelaut, premtim i cili i qe bërë sapo iu bashkua ushtrisë që do të pushtonte Trojën, Neoptolemi na la të lirë mua dhe Andromakën, duke na dhënë leje që të martohemi dhe të qeverisim qytetin e bukur Buthrotum, ku gjendem sot e kësaj dite e këndoj travajet e një jete njerëzore, i braktisur nga zotat dhe kohët heroike, sepse qysh nga vdekja e Neoptolemit askush nuk ka më nevojë për mua. Djali i Akilit nuk vdiq në pallatet e Atridëve, siç duan të thonë disa, por mu te tempulli i Apollonit në Delf: për të zbutur zemërimin e Apollonit, vrasësit të të atit, vendosi dhurata përkushtimi dhe ndezi pishtarë në tempull. Disa thonë se e vrau prifti i Apollonit, ndërsa të tjerë thonë se e vrau mbreti i Fokisë, vendit ku ndodhet tempulli.

Vetëm atëherë e gëzoi Hermionën Oresti, biri i Agamemnonit dhe Klitemnestrës.

Djali Mollos ka një mbretëri në veri të Epirit. Është vend trimash dhe një ditë do t’i dalë zëri për këtë.

Djali Pergam shkoi në Mysi, ku pushtoi qytetin e Teuthranisë dhe e quajti me emrin e vet. Është vend kulture dhe së shpejti do ta ketë namin nëpër botë.

Për djalin e tretë nuk di asgjë: tashti jam plak dhe prej kohësh nuk e luaj këmbën përtej postë Skee. Më duket sikur jetova kaq gjatë vetëm e vetëm për ta përcjellë gjithandej këtë histori, edhe pse zemrës nuk i vjen të këndojë.

Nganjëherë vjen Deidameia e takon Andromakën: mbështesin kokat e bardha te njëra-tjetra dhe nuk nxjerrin asnjë fjalë.

Prandaj ka Hesiodi jehonë në zemrat e njerëzve: pasi arriti kulmin me Luftën e Trojës, jeta ia la vendin brengave të jetës së përditshme, në qytet e në fshat. Gjendja e re dhe e qetë nuk ndodhi asnjëherë: shumë që u larguan nga atdheu dhe shkuan nëpër koloni, filluan të kthehen prej andej të zhgënjyer.

Ndryshe nga unë, shumëkush e ka një atdhe ku të kthehet. Për fat të keq, atdheu im është mbjellë me kripë.

Dodona nuk është larg prej këtu, por nuk ma mban të shkoj, sepse nuk ma mban të përballem me zotat. Apolloni ia bëri sime motre të pavlefshme cilësinë e shortares, në orët e tmerrshme të Kalit të Drunjtë, sepse ajo nuk e dashuroi, por unë s’e gjej pse ma kanë hequr fare.

Aq më pak mund të shkoj në Delf, ku e dinë se çfarë qeshë unë për Neoptolemin.

Herë-herë, më duket se është më mirë që të mos di asgjë: nuk mund ta përballoj më një ngjarje të re.

ANDROMAKA

Tani që jam bërë plakë, e ndjej zërin të më dridhet jo nga mosha, por nga mbipesha e gjithçkaje që nuk u tha kurrë. Unë kam qenë grua e një burri që s’kishte kohë për të jetuar, veç për të vdekur denjësisht. Kam qenë nënë e një djali që nuk i mbushi as fjalët e para. Kam qenë plaçkë e luftës, bashkë me trupin tim, me gjakun tim, me kujtimet që nuk di si t’i vë në rend.

*

Troja jonë nuk ra nga forca e armiqve, por nga krenaria që na verbonte. Unë ia luta Hektorit të mos dilte. Ia luta ta përqafonte djalin më gjatë. Por ai më përqafoi siç përqafohet një gjë që do ta braktisësh: fort, por shpejt. Dhe doli.

Kur u kthye, ishte pa frymë. Ishte burrë që vdiq ashtu siç e kishin parathënë këngët e Homerit, por unë nuk dija t’i këndoja varrit të tij: vetëm qaja.

*

Nuk e pashë burrin të vritej, por e pashë djalin të më merrej nga duart. Më thanë se e flakën nga bedenat. Nuk më lanë as të bërtas. U bëra guri që rënkon brenda vetes.

Pastaj erdhi Neoptolemi – djalë i Akilit – dhe më mori si një qenie pa emër. Si plaçkë e një lufte që s’ishte më e imja. Por nuk më goditi. Nuk më përdhunoi. Nuk më vrau.

Ai ishte një mashkull që nuk dinte të donte, por që kishte frikë nga urrejtja që kishte trashëguar.

*

Dhe ashtu, në një qoshe të botës, në Buthrot, u bëra përsëri njeri. Më dha leje të martohem me Helenin, që deri atëherë kishte qenë zë i qetë në një botë me zhurmë. Na lëvizi brenda të dyve një heshtje që s’kishte nevojë për fjalë. I lëshuam kujtimet të bien si gjethet në dimër. E ndërtuam një jetë të re. Jo nga gëzimi, por nga mbijetesa.

*

Ndonjëherë vjen Deidameia. Ajo që e preku e para Neoptolemin. Nuk flasim. S’ka nevojë. Gratë që kanë humbur burra, bij, veten… e njohin njëra-tjetrën pa fjalë. Kokat tona të bardha, të lodhura nga pritjet, prehen bashkë mbi supin e tjetrit. Nuk pyesim më për kuptimin. Jemi vetë kujtimi.

*

Buthroti është qyteti ku nuk ka këngë lufte, as fitore. Ka zëra që shuhen, ka fëmijë që rriten pa legjenda, ka njerëz që punojnë tokën: pa mbretër, pa lavdi, por me paqe. Atje, çdo mëngjes, shoh Helenin që e përkëdhel historinë si të ishte plagë e hapur. Ai s’e do më të ardhmen, por edhe unë nuk dua të kthehem pas.

*

Ne s’jemi më pjesë e këngëve të aedëve. Këta të rinjtë nuk e dinë kush ishim. Dhe mirë bëjnë. Sepse në emër tonë u bënë krime që s’mund të fshihen me lavdi.

Nganjëherë, kur nata është e qetë, e ndjej tim bir. Jo si zë. Si frymë. Si një kujtim që nuk më shkatërron më. Dhe lutem. Jo te Apolloni, jo te Athina, jo te Poseidoni. Lutem te Heshtja.

Ajo është e vetmja hyjneshë që s’më ka zhgënjyer kurrë.

KASANDRA

Unë i pashë të gjitha. Dhe askush nuk më besoi. As babai. As vëllezërit. As qyteti që aq shumë doja. Ishte kjo dhuratë e Apollonit – ose ndëshkimi i tij – që më hapi sytë dhe ma mbylli gojën. Isha e mallkuara që nuk mund të ndalonte katastrofën, vetëm ta parashikonte.

*

Kur Paridi u kthye nga Sparta me Helenën – jo motrën tonë, por zjarrin e mbarimit tonë – unë bërtita. Nuk e mbaj mend si u ndjeva: si të më griste dikush mishin, fjalët më dolën vetë. Mos e lini të hyjë! Do na shkatërrojë! Por ata qeshën. Më quanin të çmendur. Më çuan në dhomë, më mbyllën, më lanë vetëm me vizionet e mia.

E pashë Hektorin të vdekur para se të dilte në duel.

E pashë Trojën të shkrumbuar, para se t’i dilte tymi.

E pashë edhe veten time… në tempullin e Athinasë… para se Ajaksi të më përdhunonte mbi gurët e shenjtë.

I pashë të gjitha që do të ndodhnin, por askush nuk më besoi.

*

Apolloni, që më kishte dhënë dhuntinë e shikimit, më ndëshkoi sepse nuk e desha. Kur i thashë “jo”, në tempullin e tij, nuk më fali. Ai më bëri të padëgjueshme nga të tjerët. Çfarë dënimi i rëndë për një profete sesa të mos i besohet!

Më mirë të isha memece.

*

Kur ndërtuan Kalin e Drurit, unë bërtita më fort se kurrë:

Mos e fusni brenda! Është vdekje me rrota!

Por sytë e tyre shihnin vetëm lavdi. Askush nuk dëgjonte një grua që digjej përbrenda. Lavdia është e verbër kur është mashkullore.

*

Kur Troja ra, nuk bërtita më. E kisha mësuar: jeta është rreth i mbyllur i dhimbjeve të paralajmëruara.

Më morën. Më nxorën nga tempulli. Më dorëzuan si trofe e Orestit ose e Agamemnonit: kujt i intereson më? E dija se do të vritesha. E dija që e shkuara do të më ndiqte si hija ime.

Atë natë që Agamemnoni më ftoi në shtratin e tij të përgjakur, e pashë sëpatën që do t’i rrasej pas rrashte, por nuk bërtita. Që askush të mos e dëgjonte më profecinë time. As sëpata e Klitemnestrës.

*

Njerëzit këndojnë për burrat që vranë, për vendet që dogjën e pushtuan. Askush nuk këndon për ata që paralajmëruan, për ata që e panë zjarrin përpara se të ndizej. Unë nuk dua këngë për veten. Dua vetëm heshtje. Të më lënë të qëndroj në errësirën time, atje ku vizionet janë më të qarta se dita.

Sepse edhe tani e di çfarë vjen më pas. Dhe prapë… askush nuk do më besojë.

*

Unë jam pasqyra, jo lulja. Lulja është për Andromakën. Ajo që humbi gjithçka, por ruajti diçka njerëzore. Unë jam pasqyra që nuk gënjen, që tregon tmerrin, edhe kur ti nuk do ta shohësh. Jam hija që ulet mbi gjuhën e historisë, kujtesa që nuk hahet nga lavdia.

            *

Të gjitha i pashë. Dhe askush nuk më besoi.

*                        

Njerëz, lavdia e heronjve vdes shpejt, por zërat që mbijetojnë janë ata që nuk kanë qenë kurrë në qendër.

HELENI

Erdhi Neoptolemi, por nuk e mbaj mend se çfarë folëm. Gjithsesi, do të përpiqem ta kujtoj në disa variante, duke besuar se thelbi i tyre mban të vërtetën.

(Skena: Pranë portës Skee në Buthrot)

NEOPTOLEMI Nuk jam as heroi i babait, as legjenda që i shërben Homerit për të mbushur faqet. Çfarë prite? Një mrekulli që vjen e shpëton botën? Jo, unë jam thjesht ai që duhet të qëndroj në hijen e lavdisë së të tjerëve.

HELENI Ti je një lloj fantazme që lufton me hijen e vet, një djalosh që trashëgoi një emër të rëndë dhe asgjë më shumë.

NEOPTOLEMI Po, një fantazmë që detyrohet të vrasë mbretër për të mbijetuar në histori. Nuk është e lehtë të jesh qeni i lavdisë, Heleni. Ata të duan vetëm kur ngjitesh lart, por kur bie, bëhesh rrëqebull që harrohet shpejt.

HELENI Lavdia ka gjithmonë çmimin e vet. Ti vetëm nuk ke qenë kurrë i aftë ta përballosh.

NEOPTOLEMI Në fund të fundit, çfarë është lavdia tjetër, veçse një mit që ne ia tregojmë vetes për të mos e pranuar frikën dhe boshllëkun? Unë jam vetëm një njeri, jo një legjendë. Dhe ndonjëherë, më duket se unë jam i vetmi që e di këtë.

HELENI Kështu thua ti… por historia e bën legjendë edhe atë që nuk e do.

NEOPTOLEMI Po, legjenda e djaloshit që vrau mbretin e plakur, por që asnjëherë nuk vrau vetëbesimin e tij. Dhe ndërsa të gjithë festojnë fitoret, unë mbetem këtu duke shikuar pas, duke pyetur në heshtje se për çfarë u bë gjithë kjo.

*

(Skena: Pranë portës Skee në Buthrot)

NEOPTOLEMI S’ke fjetur prapë? Apo ke frikë se mos vijnë perënditë të të kthejnë në shortar?

HELENI Ata harrojnë. Ndonjëherë më duket se perënditë kanë kujtesë më të shkurtër se njerëzit.

NEOPTOLEMI Epo, atëherë na ngjajnë. Unë nuk mbaj mend më as fytyrën e tim eti. Vetëm si bërtasin kur dëgjojnë emrin e tij.

HELENI Zakonisht bërtasin më shumë për mitin, sesa për njeriun.

NEOPTOLEMI Po ç’mund të bëja tjetër? Të bëhesha bari në Skiros? Ndërkohë që gjithë bota kërkonte një Akil të ri – një tjetër gozhdë për të varur legjendat e tyre?

HELENI Askush nuk të kërkoi të bëhesh vrasës i plakut në altarin e Zotit. Ti vetë zgjodhe të hysh në mit… me këmbët e tua.

NEOPTOLEMI Nëse nuk do e kisha bërë unë, do e kishte bërë Odiseu. Apo ndoshta dikush tjetër më pa emër. Nuk është trimëri të mos vrasësh, kur e bën tjetri për ty.

HELENI Pra e ke thjeshtë moralin? Një çështje llogarie mes krimeve të ndara? Çuditërisht… ke filluar t’i ngjash shumë babait tënd. Vetëm se ai nuk rrëfehej.

NEOPTOLEMI Ai nuk kishte pse. Ai ishte Akili. Kur ti je emër i përveçëm, nuk ke nevojë për falje.

HELENI Po ti s’je. Ti je një… mbiemër i rëndë mbi një shpinë që s’mban dot as hijen e vet. Të duhej një luftë që të justifikoje ekzistencën tënde.

NEOPTOLEMI Lufta ishte gjithçka që më lanë! Ti ishe aty, i qetë, filozof në skaj të lavdisë… ndërsa unë isha fëmijë që më futën në bark të kalit dhe më thanë: “mos lë asnjë të gjallë”. Por ndoshta je ti më i mençur. Ti ishe gjithmonë… më i lexuari ndër plaçkat e luftës.

HELENI Plaçkë që dëgjonte. Dhe mbante mend. Ndryshe nga heronjtë që shesin lavdinë me kilogramë në tregjet e pasluftës.

NEOPTOLEMI Kam parë shumë nga afër. Gjithçka që bëra… më është kthyer mbrapsht. Njerëzit nuk duan të njohin asgjë nga ajo që bëhet pas këngëve. Ata vetëm duan një hero që mund të duartrokasin. Dhe pastaj ta harrojnë me lehtësi.

HELENI E pra, ti nuk je as hero. As antihero. Je thjesht… një djalë që vrau babanë e dikujt tjetër, sepse nuk mundi të jetonte pa hijen e të vetit.

NEOPTOLEMI Të paktën… ti më mban mend.

*

(Skena: Pranë portës Skee në Buthrot)

HELENI Ti e shkatërrove Trojën, por nuk e ndërtove dot veten. E mendove ndonjëherë se ç’do të bëheshe, nëse Troja nuk binte?

NEOPTOLEMI Një djalë pa lavdi, pa legjendë, pa shpatë. Ndoshta një njeri.

HELENI Ah… njeri. Kjo është fjala që zhduket më shpejt nga gojët e heronjve.

NEOPTOLEMI A thua se s’jam përpjekur? Mbolla pemë. Shtrova rrugë. Qeverisa pa luftë. Fëmijët i kam dërguar në mësim, jo në duel. Por sa herë më shohin… më thërrasin “Pirro”. Sikur flokët e mi të ishin flamur, jo trashëgimi. Sikur emri të jetë gjithmonë më i gjatë se hija ime.

HELENI Sepse je biri i Akilit. Dhe Akili nuk i mbolli kurrë pemët që preu. As nuk e mblodhi kurrë gjakun që derdhi.

NEOPTOLEMI Për këtë jemi ndryshe. Unë desha ta mbledh. Gjithë atë gjak… Por i kishte lyer këngët. S’la asnjë pikë për ta shpëlarë.

HELENI Ti nuk do lavdi. Por do të të duan. E kjo është forma më e dëshpëruar e lavdisë.

NEOPTOLEMI Dhe ti çfarë do, Helen?

HELENI Që të mos më përmendin më. Që emri im të bëhet fjalë e harruar, si një rrokje që nuk hyn në varg. Se mjaft më kanë kënduar… ata që nuk më kanë dëgjuar kurrë.

NEOPTOLEMI

Duket se të gjithë ne, për të mbijetuar, na është dashur të bëhemi dikush tjetër. Unë: Akili. Ti: hijet e gjithë vëllezërve të tu.

HELENI Jo. Unë jam bërë ai që mbeti gjallë. Që i dëgjoi të gjithë dhe nuk tha gjë. Që kujton çdo britmë, por e mban si jastëk. Dhe i bie gjumit sipër.

NEOPTOLEMI Ti ke heshtur kaq gjatë, sa e ke kthyer heshtjen në armë.

HELENI Dhe ti ke folur aq shumë, sa çdo fjalë që thua tingëllon si një justifikim që s’ta kërkoi njeri. Ka diçka që nuk të thashë kurrë. Ndoshta ngaqë prisja ta kuptoje vetë, por më duket se s’ke pasur kohë për të kuptuar as veten.

NEOPTOLEMI Do të më thuash tani, se ishe dashuruar pas meje?

HELENI Jo. S’do ta duroje një gjë të tillë. Por do të të them këtë: nuk ishe ti që e binde Filoktetin të vinte në Trojë.

HELENI Isha unë. Unë shkova te ai, në Lemnos. Unë ia lidha plagën. Unë i thashë që Troja nuk do të binte pa të. Dhe i premtova se emri i tij do të përmendej në çdo këngë.

NEOPTOLEMI Ti?

HELENI Sepse nëse ai nuk vinte, ti nuk do hyje kurrë në histori. Do të mbeteshe një djalosh i çuditshëm që u rrit në oborr mbretëror, që fliste për ndjenjat, por që nuk kishte asnjë lavdi për t’u ndjerë fajtor për të.

NEOPTOLEMI Ti e bëre këtë për mua?

HELENI Jo. E bëra për Trojën. Që të binte sa më shpejt. Që të mbaronte më shpejt ajo maskaradë. Ti ishe vegla më e përshtatshme: i ri, i paformuar, me etje për të qenë dikushi.

NEOPTOLEMI Dhe unë… unë kam jetuar me idenë se isha… trashëgimtar i një destinacioni.

HELENI I tillë je. Veçse dikush tjetër ta vendosi destinacionin. Ti nuk je heroi i historisë sate. Je skenografia e një fundi të planifikuar. Dhe më pas… vegla e një shfajësimi kolektiv.

HELENI Doje të kishe bërë paqe me emrin tënd. Po s’e ke ditur kurrë se kush ta vuri. Dhe tani që e di, nuk ke ku ta çosh më.

NEOPTOLEMI Atëherë… s’kam bërë asgjë timen. As luftën. As lavdinë. As pendesën? Të gjithë më trajtuan si të shenjtë sepse isha djali i Akilit. Asgjë më shumë. S’kam qenë kurrë burrë, as vetë s’e dija ç’donim të thoshte kjo. Vetëm… më vishnin si hero, më urdhëronin të ndjehesha fajtor si burrë, të doja si burrë, të vrisja si burrë. Dhe unë… bindesha. Madje edhe për të pasur ndërgjegje, duhej të më mësonin.

NEOPTOLEMI Isha thjesht… një thyes i heshtjes së të tjerëve. Ti… Andromaka… madje edhe babai im. Të gjithë kishit dhimbje të vërtetë. Unë… isha djaloshi që ndihmon të tjerët të përballen me veten. Pastaj ikën. E vetmja gjë që më përket mua… është kjo ndjesia e tmerrshme tani. Që as e di si quhet.

NEOPTOLEMI Mos u mundo të më shpjegosh. Tashti më mjafton që nuk jam ai që besoja.

*

HELENI

S’më tha lamtumirë. Apo unë e ndërtova këtë jetë për të shpëtuar nga kujtimet, edhe u lodh? Më në fund, a thua se më pa për atë që jam? Jo si biri i Priamit. Jo si hijet e Trojës. Jo si dëshmitar, por si… pjesë e fajit? Sepse, po ta them sot, vetëm tani: nuk jam aq i pastër sa më bëri heshtja. Kam ditur gjëra që nuk i thashë. Kam ndihmuar pa bërë zë. Kam heshtur kur dikush duhej të fliste. Dhe më vrasin më shumë ato që nuk bëra, sesa ato që bëra.

Iku. Dhe, për çudi, e kuptova që ishte gjëja më e guximshme që bëri ndonjëherë. Tani është radha ime. Jo për të ikur, jo për të vdekur, por për të jetuar, pa qenë më pjesë e një historie të hijshme. Të mbetesh gjallë kur lavdia ka heshtur, është ndoshta forma më e thellë e ndëshkimit. Kur iku, nuk ndodhi asgjë. As rrufe. As shi. As ndonjë shkundje e tokës. Thjesht mungesë. Një lloj boshllëku që nuk fishkëllen, por që të lë pa lëvizur. Një krah që nuk e shtrëngon më batanijen. Nuk më tha ku shkonte. Dhe nuk e pyeta. Sepse, për herë të parë, nuk isha më ai që kishte të drejtë të dijë. I njihte anijet e shpëtimit. Unë vetëm kam shkruar për to. E kisha ndier kohë më parë se më kishte parë thellë. Shumë më thellë se sa duhej. Jo si bashkëvuajtës. Por si… pjesë e një mekanizmi që nuk e kisha pranuar as vetë: unë nuk isha viktimë. Isha butësia e maskuar e dhunës. Narratori që e lehtëson mizorinë, duke e bërë të duket si kujtim. Pse nuk folëm për këtë? Sepse folëm për gjithçka tjetër.

            *

Disa histori nuk duhen rrëfyer. Jo nga frika. Por nga frika se mos për herë të parë, të kujtojnë për atë që ishe në të vërtetë. Kur i thashë Neoptolemit që ishte bërë shumë nga emri i të atit, ai qeshi. Tha: “Kështu bëjnë të gjithë: mbijetojnë në emrin e një tjetri.” Dhe unë e dija që nuk e kishte vetëm për veten.

            *

Tani jam vetëm. Me gjithë këto kujtime që s’i duhen më askujt. As historianëve. As perëndive. As vetes. Në këtë qytet pa këngë, pa betejë, pa hyjni,unë jam ajo që mbetet kur dhe kujtesa lodhet. Jo dëshmitar. Jo hero. Thjesht ai që nuk e pengoi rrjedhën e gjërave.

            *

Nëse vjen ndonjëherë dikush për të më pyetur për Trojën, do të bëj sikur nuk e kam dëgjuar. Do të them: Unë kam jetuar në një qytet që nuk luftoi kurrë. Dhe do të mbyll derën lehtë. Siç mbyllet çdo epokë që ka kuptuar më në fund kotësinë e vet.

            *

Ndonjëherë më duket se rrëfimet janë si zjarri: digjen për të shuar errësirën, por shpesh harrojnë të zbulojnë atë që fshihet nën hije.

Mund të na kenë treguar histori trimërie dhe besnikërie, por kush e di nëse nuk janë vetëm copëza të një skene më të madhe, një skene ku harresa ka qenë aktori kryesor?

Neoptolemi, ai që duhej të ishte hero, është thjesht një hije që mban barrën e asaj që ne nuk guxojmë ta shohim. Dhe unë? Unë jam ajo që qëndron prapa buzëqeshjes së tij, me një sekret të rëndë në sytë e mi: një vendim i heshtur, një zgjedhje që nuk do të shpallet kurrë.

Në fund, nuk ka histori të vërteta, vetëm rrëfime që na lejojnë të jetojmë me iluzionin. Dhe ndoshta, ajo që kemi qenë gjithmonë, është një mit i ndërtuar mbi harresë.

*

Ndonjëherë, më duket se e vërteta është si një hije që ikën sapo afrohet drita.

Na kanë treguar histori që kanë nevojë për besim, sepse në fund të fundit, nuk ka histori pa dëgjues.

Neoptolemi? Hero apo antiheroi, besniku apo tradhtari? Një figurë e ndërtuar me kujtime të zgjedhura, apo thjesht një copëz e një mozaiku më të madh që askush nuk do ta shohë kurrë?

Unë? Jam ajo që e di diçka që nuk thuhet, një sekret i heshtur që mund të ndryshojë gjithçka, por a do të jetë e nevojshme ta them? A do të dëgjohet?

Ndoshta e gjithë kjo është vetëm një rrëfim mes shumë rrëfimeve, një rrëfim që u shërben më shumë harresës sesa kujtimit.

Dhe kështu, ndërsa historia vazhdon, ne mbetemi me pyetjen më të vështirë: çfarë është më e rëndësishme: të dish të vërtetën, apo të jetosh me të?

*

Histori? Kush i shkruan? Kush i lexon? Neoptolemi, unë, Andromaka… a jemi më shumë se zëra në një kambanë që tingëllon pa pushim? Një kambanë që askush nuk dëgjon, ose që dëgjohet vetëm kur ne duam?

Në fund, nuk ka një të vërtetë, por shumë të vërteta: të thyera, të copëtuara, të harruara ndërkohë që përpiqemi t’i mbledhim, si gurë të vegjël në një mozaik të shkatërruar. Po, Neoptolemi iku, por kush vrapon pas tij? Kujt i duhet? Nëse historia është një flluskë sapuni që shpërbëhet sapo e prekëm, atëherë çfarë mbetet?

Mbase unë jam vetëm një personazh që nuk di nëse është pjesë e librit, apo lexuesi që e shkruan vetë këtë tregim, në çdo moment që ai rrëfehet, ndryshon, fshihet. A e dini, nuk ka fund. Vetëm kthesa: një dritë e zbehtë që ndez dhe shuan, një heshtje që flet më shumë se çdo fjalë.

Dhe kështu, unë hesht. Jo sepse nuk kam ç’të them, por sepse historia nuk është e imja. Është e juaja.

Ose, ndoshta, ajo nuk është ndopak e tillë.

*

Historia është një mashtrim i bukur, një tapet magjik që fsheh boshllëqet, dhe ne ecim mbi të, duke harruar se në fund… nuk ka as tapet, as tokë, as fund. Vetëm rrëmuja. Ndoshta unë nuk jam Heleni. Ndoshta Heleni nuk ekziston. Ndoshta as ti nuk je ti. Ndërsa ti lexon këto fjalë, mendja jote krijon një tjetër fund, një tjetër fillim, një tjetër mes. Nëse kjo është një rrëfim, ai ka vetëdijen të vdesë dhe të rilindë në çdo rresht, në çdo heshtje.

Dhe kush është fitues në këtë lojë? Kush është humbës? Ndoshta të gjithë. Ndoshta askush. Ti, unë, Neoptolemi, Andromaka: thjesht fantazma që përpiqen të kuptojnë se çfarë do të thotë të jesh real në një botë që harron çdo të vërtetë.

*

Historia nuk është e pastër. Ajo rrëmbehet, copëtohet, hidhet në erë nga brenda… Neoptolemi? Ai nuk është hero, as antiheroi. Ai është vetëm një boshllëk që përpiqet të mbushë vetveten me një kuptim që s’mund ta kapë. Historia, pra, është gënjeshtra që hesht ndërsa flet. Një rrëmujë fjalësh që krijon boshllëqe, dhe ne zhytemi në to, duke kërkuar… çfarë? Një fund? Një fillim? Ti, lexues, mos beso asaj që dëgjon. Ndërsa dalin këto fjalë, zhduken: po ashtu edhe kuptimi…

Ndoshta Neoptolemi asnjëherë nuk iku… Ndërsa ti, po humbesh veten në një rrëfim që kurrë nuk ka qenë i plotë.

Dhe pastaj, kur gjithçka është thënë, çfarë mbetet? Një boshllëk që na shikon, dhe ne, thjesht… heshtim.

*

Dje, sot, nesër: a ka ndonjë nga këto që vërtet ekziston? Unë jam këtu, por jam gjithandej dhe askund. Çdo hap që hedh unë zhduket përpara se ta kem timin.

*

Po përpiqem të mbledh fjalët, por ato shpërndahen si rëra në erë. Çfarë do të thotë kjo histori? Apo ndoshta nuk do të thotë asgjë? Nëse kjo është e gjitha, atëherë… kush e shkroi këtë?”

*

Nuk e di nëse kjo është historia ime, apo ndonjë kujtim që po përpiqet të më mashtrojë. Kush shkruan historinë e historisë? A je ti, lexues, apo dikush tjetër, ndoshta një zë tjetër që nuk dëgjohet, apo ndoshta zëri yt i brendshëm që përpiqet të zbulojë se çfarë në të vërtetë po ndodh?

Në këtë lojë reflektimi, nuk ka fitues e humbës, vetëm të humbur. Dhe nëse je duke lexuar këtë, atëherë edhe ti je pjesë e saj: një shënjestër e kujtesës së harruar që vazhdon të bërtasë në boshllëkun e pafund të narracionit.

Pra, më thuaj, kush po e rrëfen këtë histori? Dhe përse do të duhej të besojmë se kjo është ajo që ndodhi? Apo ndoshta e vërteta është thjesht një fije drite që na bën të ecim më tej në errësirë?