Syri si kategori ontologjike | Gazmend Krasniqi

SYRI SI KATEGORI ONTOLOGJIKE:

Vëllimi poetik Sy / Eyes i Ukë Buçpapajt

 

Në vëllimin poetik “sy / eyes”, syri nuk funksionon si motiv ornamental, por si kategori ontologjike, një hapësirë ku ndërthuren përvoja e dashurisë, e kohës dhe e qenies. Poeti e zhvendos syrin nga sfera e perceptimit drejt asaj të banimit: ai bëhet strehë, qytet, kopsht, arkiv dhe gjenezë. Në këtë kuptim, shikimi nuk është akt pasiv i vëzhgimit, por marrëdhënie krijuese mes subjektit dhe botës.

Vargjet hapëse vendosin menjëherë një tension ekzistencial: subjekti është “i pashtëpi” në kohë dhe hapësirë. Kërkesa për t’u futur “në sy” është kërkesë për banim ontologjik. Syri shndërrohet në topos ku koha matet (“orë”) dhe ku hapësira mbrohet (“strehë”). Kjo e afron poezinë me një lexim fenomenologjik: shikimi i tjetrit është vendi ku subjekti përjeton kuptim dhe vazhdimësi, jashtë fragmentimit modern.

Drita në këto poezi nuk është ndriçim racional, por ushqim ekzistencial. Ajo vepron si energji gjenerative, duke bërë që puthjet të çelin gjethe dhe syri të prodhojë pyje dashurie. Ky transformim i ndjenjës në natyrë e vendos poezinë në një poetikë organike, ku shikimi është akt krijimi. Dhimbja dhe humbja ekzistojnë, por shikimi i tejkalon pa i mohuar, duke krijuar një rend tjetër vlerash.

Poezia kthehet te intimiteti: mes “teje” dhe “syve të mi” ekziston një kopsht dashurie “përherë i ri”. Koha këtu nuk është lineare, por ciklike dhe rinovuese. Shikimi krijon një përjetësi të përditshme, ku dashuria nuk ka nevojë për psherëtima apo dramatizim.

Kur mbyllet kjo përmbledhje, mbetet ndjesia se sytë nuk janë më të njëjtë. Jo sepse kanë parë më shumë, por sepse kanë mësuar të mbajnë. Vëllimi Sy nuk kërkon të japë përgjigje, as të përfundojë një rrëfim; ai mbetet i hapur, ashtu si vetë shikimi njerëzor, që nuk pushon së kërkuari dritë edhe pasi faqja e fundit është kthyer.

Gjatë gjithë librit, syri shfaqet si hapësirë ku grumbullohen koha, kujtesa dhe ndjenja. Ai është strehë për një ekzistencë të pasigurt, orë që mat dhimbjen dhe gëzimin, pasqyrë ku drita thyhet, por nuk shuhet. Poezitë na çojnë përmes qyteteve të zjarrta të shikimit, lumenjve të kujtesës, pasqyrave të thyera të dashurisë dhe borërave të acarta të humbjes, duke na kujtuar se njeriu jeton po aq në atë që sheh, sa edhe në mënyrën se si sheh.

Struktura fragmentare e librit krijon ritmin e një psalmi të heshtur. Çdo fragment është një ndalesë, një çast përqendrimi, një frymëmarrje e mbajtur mes dritës dhe errësirës. Kjo mënyrë ndërtimi i jep lexuesit jo një rrugë të drejtë, por një shteg, ku kuptimet nuk merren, por zbulohen ngadalë.

Një nga gjurmët më të thella që lë ky vëllim është ajo e lidhjes njerëzore. Sytë e prindërve, të fëmijëve, të motrës, të të dashurve, shfaqen si burime drite që mbrojnë shpirtin nga acari i botës. Në këto poezi, dashuria nuk shpallet; ajo vepron. Ajo zgjon, mbron, ushqen, dhe mbi të gjitha, sheh. Këta sy janë arkiva të gjalla të kujtesës dhe të shpresës, dëshmi se drita mund të trashëgohet.

Por libri nuk mbyllet duke e shmangur errësirën. Sytë e ligj, shikimet e helmëta, qiejt e akullt të urrejtjes dhe dhunës janë pjesë e këtij universi poetik. Megjithatë, edhe aty, poezia këmbëngul në rezistencë. Drita gërryen natën, hap shtigje, sjell diej të rinj. Syri, edhe i lodhur, refuzon të verbohet.

Gjuha e këtij vëllimi mbetet e zhveshur, elementare, e ndërtuar mbi simbole themelore: dritë, ujë, zjarr, shi, borë, diell. Përmes tyre, përvoja personale shndërrohet në përvojë të përbashkët. Lexuesi nuk largohet me një kuptim të vetëm, por me një ndjesi: shikimi është një akt etik, një përgjegjësi ndaj tjetrit dhe ndaj vetes.

“Sy” mbyllet pa u mbyllur. Ai mbetet si një hapësirë e brendshme ku lexuesi mund të kthehet, sa herë që drita duket e pakët. Sepse, në fund, ky libër nuk na mëson vetëm të shohim botën, por të mos i mbyllim sytë ndaj saj.

*

midis

teje

e

syve

të

mi

kopshti

me

dashuri

pa

psherëtima

përherë

i

ri

*

bie

a

nuk

bie

shi

kam

një

lumë

që

vërshon

shi

në

e

nën

sy

ku

plagët

i

shëron

duke

i

kredhur

në

bukuri

të

dhimbjes

 

*

a

mund

të

jetohet

në

sy

ku

nepërkat

ngrohen

mbi

gjethe

të

njoma

loti

*

përnatë

sytë

pyesin

pse

vetëm

me

dritë

mësohen

të

gjitha

gjuhët

që

dinë

 

*

e

palodhshme

e

papërkulshme

drita

që

kurrë

nuk

bie

në

gjumë

si

shërbëtore

e

syve

që

presin

e

përcjellin

të

pafundmet

botë

të

dukshme

e

të

padukshme

 

*

në

oborret

e

pasme

të

syve

njeriu

luan

me

lodra

ëndrre

e

sokëllima

lumturie

*

njeriu

plaket

mes

bukurie

duke

mbjellë

terror

dashurie

edhe

ndaj

syve

të

verbëruar

që

kurrë

dhimbjen

e

tij

nuk

e

kanë

parë

as

nuk

e

kanë

lexuar

 

*

sytë

pa

reshtur

brejnë

netët

që

të

hapin

shtigje

për

diejt

edhe

kur

atyre

nuk

u

punohet