Dy ngjarje për romanin, 2025 | Gazmend Krasniqi

 

Jeta dhe mendimet e Tristram Shandit, xhentëlmen (1), Laurence Sterne

 

Ardhja për herë të parë në shqip e romanit Tristram Shandy të Laurence Sterne përbën një ngjarje me peshë të veçantë në jetën kulturore dhe letrare shqiptare. Nuk kemi të bëjmë thjesht me shtimin e një titulli tjetër në listën e përkthimeve, por me hyrjen në shqip të një vepre që ka ndryshuar mënyrën se si është menduar romani në letërsinë perëndimore.

I botuar në mesin e shekullit XVIII, Tristram Shandy është një roman që sfidon pritshmëritë më themelore të lexuesit: rrëfimi nuk ecën përpara, por shpërndahet në digresione; ngjarja kryesore shtyhet pafund; autori tallet me vetë aktin e rrëfimit dhe me idenë e koherencës narrative. Pikërisht për këto arsye, romani i Sterne-it shihet sot si pararendës i modernizmit dhe postmodernizmit, një tekst që, ndonëse i hershëm në kohë, mbetet jashtëzakonisht bashkëkohor në frymë. Sjellja e tij në shqip do të thotë vendosja e lexuesit shqiptar përballë një përvoje letrare që i tejkalon format tradicionale të romanit.

Rëndësia e këtij përkthimi lidhet ngushtë edhe me gjuhën shqipe. Tristram Shandy është një provë e vështirë për çdo gjuhë, për shkak të ironisë së hollë, lojërave gjuhësore, ndërprerjeve të qëllimshme dhe tonit eseistik që përzihet vazhdimisht me rrëfimin. Përkthimi i tij dëshmon se shqipja ka elasticitetin dhe pasurinë e nevojshme për të përballuar jo vetëm rrëfimin realist apo poetik, por edhe prozën eksperimentale dhe refleksive. Në këtë kuptim, përkthimi nuk është vetëm akt ndërmjetësimi, por edhe një ushtrim krijues që zgjeron kufijtë shprehës të gjuhës.

Një tjetër dimension i rëndësishëm i ardhjes së Tristram Shandy në shqip është ndikimi i mundshëm në formimin e shijes letrare. Lexuesi shqiptar përballet me një roman që nuk kërkon thjesht ndjekjen e një historie, por kërkon durim, vëmendje dhe gatishmëri për të hyrë në lojën e autorit. Ky lloj leximi është edukues: ai nxit një marrëdhënie më aktive me tekstin dhe ndihmon në kuptimin e letërsisë si hapësirë eksperimentimi, jo vetëm si mjet rrëfimi linear.

Më në fund, ky botim e vendos kulturën shqiptare në një dialog më të plotë me traditën evropiane. Përkthimi i veprave themelore të kanonit perëndimor është një shenjë e pjekurisë kulturore dhe e dëshirës për të qenë pjesë e qarkullimit të ideve dhe formave letrare që kanë formësuar mendimin modern. Tristram Shandy në shqip nuk është thjesht një roman i përkthyer; është një ftesë për reflektim mbi natyrën e rrëfimit, mbi rolin e lexuesit dhe mbi mundësitë e pafundme të gjuhës.

Në këtë kuptim, ardhja e tij në shqip përbën një akt kulturor me rëndësi afatgjatë: ajo pasuron bibliotekën shqiptare, sfidon zakonet e leximit dhe forcon lidhjen e letërsisë shqipe me traditën e madhe evropiane. Në fund, Tristram Shandy nuk na mëson vetëm si të lexojmë ndryshe, por edhe si të mendojmë ndryshe për vetë letërsinë.

Megjithëse përkthyesi është nga Shqipëria, mbështetja për përkthimin e botimin ka ardhur nga Ministria e Kulturës e Kosovës.

 

Botoi: Dukagjini, Prishtinë

 

 

 

Nadja, Andre Breton

 

I gjithë romani ndërtohet mbi perspektivën e një rrëfimtari thellësisht subjektiv, që e sheh botën jo siç është, por siç i shfaqet përmes ndjesive, asociacioneve dhe interpretimeve spontane. Ky subjektivizëm i shtyrë deri në ekstrem i jep veprës një ton intim, konfesiv dhe njëkohësisht sfidues.

Stili i Bretonit shpesh është i ndërprerë, spontan dhe i çuditshëm, por me një ritëm të brendshëm poetik që ndjek logjikën e mendjes, jo të rrëfimit tradicional.

Në kohën kur doli romani, përfshirja e fotografive brenda një vepre letrare ishte një risi e madhe. Fotografitë nuk janë dekor: ato krijojnë një hapësirë të re estetike ku realiteti përvetësohet përmes imazhit për të theksuar misterin. Kjo lojë mes fjalës dhe figurës është një nga elementet që e bën romanin pararendës të teknikave moderne dhe postmoderne.

Romani është një zbatim konkret i ideve të Bretonit për shkrimin automatik, pavetëdijen, rastësinë objektive dhe kthimin te forcat irracionale të krijimit. Në këtë kuptim, romani është pothuajse një manual estetik i vetë lëvizjes surrealiste.

Duke shkatërruar strukturën lineare të tregimit, Breton vë në pikëpyetje gjithë aparatin tradicional të romanit: karakteret, koherencën, kohën, moralin. Kjo e ka bërë veprën një pikë kthese në historinë e romanit modern.

“Nadja” hap rrugën për forma të reja të eksperimentimit letrar. Ideja e fragmentimit, lojërat me realitetin dhe tekstin, si edhe përzierja e dokumentit me fiksionin, janë sot elemente të zakonshme, por në kohën e Bretonit ishin revolucionare.

 

As ky libër nuk ka pasur mbështetjen e Ministrisë sonë të Kulturës. Mbështetja për përkthimin e botimin i takon një botuesi “të vogël” në Tiranë: Kandrra Botime.