Belle epoque | Gazmend Krasniqi

Kjo është pjesa e hapjes e romanit tim të ri BELLE EPOQUE, i cili është në proces editorial dhe do të publikohet së shpejti.

g.k

 

BELLE EPOQUE

10 tetor 1947. Një ditë vjeshte me shi, kur drita ende nuk kishte zhdavaritë terrin kobzi të natës, dikush pa në gjysmëterr të agimit një trup të vdekur me fanellë të kuqe, që tundej në një karro plehu, e tërhequr nga një kalë, andej nga çinarët, matanë varreve katolike, te gropa e përbashkët.

Nga shtypi

 

HYRJE

 

Po ta përsëris:

Vazhdo, vëlla, por mos harro se do të jesh ti në përballjen me lexuesin!

Nuk jam arratisur. Jam këtu ku mendoj se nuk mund ta filloj këtë histori pa sjellë në kujtesë përshtypjen e takimit të parë mes nesh, duke e treguar atë në vetën e tretë, ashtu siç ka qenë përjetimi im i asaj kohe. Mendova se kështu do të kuptohemi më mirë me njëri – tjetrin, ashtu si edhe lexuesi me ne. Çfarë është për t’u theksuar, mendova të vazhdoja, edhe para se të ma konfirmoni idenë time:

 

Romancieri nuk më dha as atë buzëqeshjen e lodhur që shkrimtarët ua japin të rinjve për të treguar se janë “të arritshëm”. I lexohej një vetëbesim i akullt që nuk e tkurrte dot fjala e askujt, aq më pak e një djali si unë, që sapo ishte kthyer nga studimet universitare, edhe pse jashtë vendit.

Kur e mbylli fletoren, nuk e bëri me lëvizjen e dikujt që pret kritikë, por me lëvizjen e dikujt që e di se kritika është vetëm një element shtesë në lojën e tij të brendshme. Atëherë mendova se ishte një ironi që ecte me këmbë. Një ironi e bërë njeri. Por pikërisht kjo ushtronte atë tërheqjen për t’ia dhënë një mësim si duhet. Këtë po mendoja kur tha:

Po?

Në sytë e tij kishte një shkëlqim të çuditshëm: as butësi, as inat, por diçka si lodhje argëtuese. Megjithatë, nuk mund ta akuzoje për mungesë mirësjelljeje. Veçse, atë që tha, nuk e pashë si ftesë: po më testonte. Edhe sikur t’i flisja për përbindëshin e tij të brendshëm, ai do ta shënonte si një anekdotë për t’u përdorur më vonë në një ese.

Kur u shpreha për romancierët shqiptarë, fjalët e mia qenë të ashpra, të pakontrolluara, por dukej se ai po i shijonte, si dikush që pi ujin e akullt për të parë sa i ftohtë është. Ktheu në buzë çamçakëzin që sillte nëpër dhëmbë dhe për një çast m’u duk sikur priste të qeshnim të dy, si burra që ndajnë një sekret. Por nuk ndodhi. Heshti me atë shikimin e mpakur nga shumë biseda si kjo.

Unë nuk mendoj, tha dikur, duke prekur gotën me majën e stilolapsit, nëse ju po prisni të shpreh tani diçka. Sepse unë vëzhgoj. Ajo që mund të mendoj, është se më bëtë nder që më zgjodhët pikërisht mua për fjalët e tua.

Pastaj, buzëqeshi ngadalë, sikur thoshte, para një zbulimi: Pa hë! Sikur të vazhdojmë!

I thashë se ndihesha i hutuar përballë sistemit të letërsisë shqipe. Dikush ma kishte vjedhur. Ose ma vidhte përditë. Dhe unë nuk mund të shkruaja pa të. Nuk isha mësuar ashtu: pa e kuptuar sistemin ku do të përfshihesha. Isha formuar në një kulturë tjetër, e cila e kishte zgjidhur një problem si ky.

Ai mori sërish afër fletoren dhe vazhdoi me të njëjtën indiferencë:

Po më akuzon?

Nuk isha përgatitur për këtë pyetje, prandaj e vonova pa pyetjen.

A nuk jeni njëri mes të tjerëve?

Vazhdoi me të njëjtin ton:

Shkruani. Edhe nëse më urreni. Sidomos nëse më urreni.

Libri im ekzistonte brenda meje, sepse e ndjeja si ritëm, si shtysë që më thoshte: Tani. Fillon tani. Por gjithçka që shkruaja ishte një hije e zbehtë, një kukull pa sy. Ai mbërriti në qytetin e zymtë… Mizore. Shkrimi është një zjarr… E trashë. Njerëzit këtu s’lexojnë më… Qesharake. Në fletoren time ishte vetëm një fjali, e mjegullt dhe idiote, që s’do pranoja kurrë se ishte e imja: Nuk di ku fillohet. E kisha lënë ashtu. Ndoshta nga inati. Ndoshta nga frika se po ta hiqja, nuk do shkruaja më asgjë. Isha kthyer në qytetin tim me të njëjtën valixhe me të cilën kisha shkuar në Francë, vetëm më të rëndë: ngarkuar jo me rroba, por me pritje, se pas dy vitesh mes bibliotekave që mbanin aromë letërsie të vërtetë, do të gjeja këtu diçka që të më thoshte: Ja, edhe ne dimë. Edhe ne mundemi. Por sa më shumë ditë kalonin, aq më shumë më dukej sikur vendi im e kishte harruar shijen e fjalës. Letërsia këtu ishte një qark i mbyllur ku të gjithë shkruanin për të gjithë dhe askush nuk shkruante për askënd. Merrej frymë rëndë: si një dhomë pa dritare.

Kur ngriti kokën dhe më pa, nuk i lëvizi asnjë muskul. Asgjë. As tallje, as habi. Vetëm vëzhgim. E ndjeva menjëherë veten si në provimin për të cilin nuk kisha studiuar.

S’kam shkruar dot, i thashë. Asgjë. Kur e mendon se u ktheva në vendin tim për t’u bërë shkrimtar!

Ai ngriti pak vetullën, si refleks.

E çuditshme do të ishte po të shkruaje.

Pyetja më doli vetë.

Si fillove ti?

Ai buzëqeshi ngadalë, me buzëqeshjen e njeriut që e di se sa naive ishte ajo.

Unë s’kam filluar kurrë, tha. Unë po mundohem ende. I vetmi ndryshim është se jam mësuar me dështimin. Mund të gënjesh veten. Të gjithë e bëjnë.

Doja të largohesha, por diçka më mbajti aty: ndoshta fakti që pas shumë kohësh po flisja me dikë që nuk më trajtonte me delikatesë.

E di? i thashë. M’u duk e thjeshtë. Si një hakmarrje ndaj gjithë asaj letërsie të keqe që gjeta këtu. Liria krijuese nuk solli rindërtimin e një sistemi kritik dhe të qëndrueshëm. Botimet e prodhuan masivisht, shpesh pa standarde estetike të qarta, u orientuan më shumë drejt publikut të gjerë dhe tregut, sesa drejt zhvillimit estetik ose reflektimit kritik. Publiku, i lirë për të zgjedhur, u bë kryesisht pasiv: konsumonte pa analizuar mesazhet e veprave ose strukturën e tyre. Kjo situatë është ilustrim praktik i teorisë së industrisë kulturore.

Meqë po më ndiqte, vazhdova:

Kultura masive standardizon shijet, kthen artin në mall dhe kufizon funksionin emancipues të tij. Në këtë kontekst, letërsia shqipe pas ’90-shit tregon të njëjtat tipare: përsëritje tematike, humbje origjinaliteti artistik, dialog i kufizuar me traditën dhe mungesë kritike. Publiku nuk sfidohet më, shijet standardizohen, ndërsa arti humbet aftësinë për të edukuar dhe për të ndërtuar një reflektim kritik mbi shoqërinë.

Uau!

Duket sikur të mbajta një leksion. Po unë kështu e ndjej.

Nuk e prishi terezinë.

Zemërimi është benzinë, jo motor, tha. Ti deshe të ndërtoje makinë me benzinë. Ja ku je: i djegur. Mandej, pse nuk shkruan frëngjisht dhe bie rehat me veten?

E prisja këtë, prandaj e kisha përgjigjen gati: heshtjen.

Këtë herë, u bë ai llafazani.

Mos u mërzit. Katastrofa është fillimi më i mirë për një shkrimtar. Të paktën, ti e di që je gjallë.

Qesha lehtë. Kisha të njëjtën gjendje, si atëherë kur mësova se kisha ftesë për një konferencë shkencore. E kisha parë atë konferencë si rastin ideal për të treguar se kush isha. Në djall krijimi!

Letërsi shqipe? më tha.

Pohova.

Ndoshta do të kesh nevojë për mua.

Ndër rastet e rralla ku u tregova mendjehapur. Thashë:

Ndoshta po.

Për çfarë vitesh bëhet fjalë?

‘40-‘46.

Duket se, për të shpëtuar nga ky budallallëku i sotëm, siç e përkufizove, po kërkon një Belle Epoque.

Edhe ashtu mund të thuhet.

Do të të rekomandoj dikë për ndihmë. Dikë që mendoj se ka ca ide për atë epokë.

Kush është ky? Shpresoj të mos kem nevojë, por e vlerësoj gjestin tënd.

Uroj t’ia dalësh, se pres vepra letrare prej teje. Do të doja ta vazhdoja bisedën këtu ku po e lëmë. Dua shokë në këtë zanat të… Nuk po e ndyj gojën. Sepse do të thuash që po ta nxij për arsye xhelozie.

Do ta shkatërrojmë këtë industrinë kulturore. Po kërkoj shumë?

Unë jam dezertor, por ti do të më kesh mbështetje.

Kjo po, që është ngushëlluese.

Me sa kujtoj, qenë fjalët e fundit për atë ditë.

 

VIJIMI I HYRJES

 

 

Ja ku po e them, romancier, njeriu që më rekomandove, të cilin unë, ja ku po ta kujtoj, jam përpjekur aq shumë ta nxjerr prej kësaj historie, u bë personazh i rëndësishëm i saj.

Si?

Është koha ta dish i pari (rrjedhimisht, më pas, edhe lexuesi) se të gjitha letrat e kapitullit në vazhdim janë shkruar prej këtij njeriu që ma rekomandove për ndihmë në punën time hulumtuese mbi kontributin e një kritiku e letrari të zhdukur për pesëdhjetë vjet nga tekstet zyrtare.

Të kuptohemi, këto letra nuk janë shkruar për ndonjë lexues të imagjinuar, apo ideal, por për mbesën e tij. Meqë nuk ia kthente kurrë pas kërkesat, i dha një version vetjak të asaj që iu kërkua, siç e ndiente vetë. Jo si dokument, por si rrëfim. Jo si fakt, por, besoj, si përkthim i një ndjenje që nuk dinte si të thuhej ndryshe. Besoj se, si romancier, ti e ke parë këtë mënyrë të shkruari që nuk vjen nga ambicia për të shpjeguar botën, por nga ndjenja se ajo mund të shpërbëhet nëse nuk i tregojmë dikujt atë që mendojmë se duhet ta dijë.

E ndjeva të nevojshme të flas tashti për të, sepse ende nuk është bërë personazh dhe sepse në këto letra ai nuk do të flasë për veten. Hë për hë, është vetëm narrator i padukshëm, si Zoti në gjithësi..

Sigurisht, ruaje të drejtën e ndërhyrjes, sa herë të të lypset. Romancieri je ti. Është gjëja që nuk duhet ta harrosh asnjëherë.

 

I.

Jeta kalon, trupi e shpirti rrëshqasin si lumi, vitet shkruhen në palcën e pemës që plaket. E tanë kjo botë trajtash vdes e ringjallet. Vetëm ti mbetesh, muzikë e pavdekshme. Ti je deti i brendshëm. Ti je shpirti i thellë.

nga romani Jean Kristof, R. Rolland

 

 

Letra 1

Disa studime nga Japonia tregojnë se mund të ndikohet në kujtesë, veçanërisht në kujtimet traumatike, duke bërë që ato të shuhen ose të mos nguliten si afatgjata. Me fjalë të tjera, kujtimet nuk do të fshihen, por ajo çfarë ndodh pas traumës nuk do të përpunohet si zakonisht. Këto studime tregojnë se ushtrimi fizik mund të ndihmojë në formimin e neuroneve të reja dhe ky proces mund të çojë në rikthim ose ristrukturim të lidhjeve neurale që mbajnë kujtime traumatike, duke i bërë ato më të lehta për t’u harruar.

Truri i njeriut është më kompleks dhe metoda që funksionon te minjtë mund të mos jetë e sigurt ose efektive te njerëzit, por shkencëtarët janë entuziastë. Për të pasur efekt, duhet që ndërhyrja të bëhet menjëherë pas traumës, edhe pse, në raste të shumta, vetë trauma nuk njihet. (Pa harruar, mandej, se nuk mund të ndërhyhet shumë shpejt). Duhet pranuar se, kështu, shkenca ka dalë para imagjinatës së letërsisë: ka marrë përsipër botën ideale, atë që në një farë mënyre është quajtur Belle Epoque, një kohë ku lulëzon mendimi pozitiv. Por, ndryshe nga çfarë ka ndodhur më parë, të mos ketë luftë botërore që e cenon atë, siç ndodhi me atë që lulëzoi në Francë.

Sipas asaj arritjeje shkencore, nuk do të kishim një roman utopik, por vetë realitetin, çka na intereson ne, sepse, siç e di, mbeskë e dashur, me historinë tonë do të kthehemi në vitin 1946, ku fillon gjithë ajo letërsi shqipe që, siç thua shpesh, nuk të bind kur e lexon.

Pra, si do të ishte letërsia nëse njerëzimi do ta kishte vënë në jetë tashmë shpikjen japoneze? Nuk mund ta përfytyrojmë. Na duhet të flasim vetëm për atë që mund ta përfytyrojmë dhe dëshmojmë. Mandej, disa thonë se, edhe pse shkencore, ajo metodë paraqet rreziqe: kujtimet nuk janë vetëm të këqija, pasi kanë rol edhe në identitetin tonë, për të mësuar nga përvoja, për ruajtjen e kufijve individualë (për shembull, të mos përsëritësh gabime). Pra, fshirja mund të ketë efekte të padëshiruara. Më thuaj: A do të pajtohemi me to?

Dolën shumë pikëpyetje që në hyrje të këtij romani, sa më vjen të heq dorë.

 

Letra 2

Në fakt, si është kujtesa ku ne si qenie njerëzore nuk kemi ndërhyrë ende?

Duket se çfarë përpiqemi të kapim me sy, me dorë, me mendje – çaste, fytyra, ndriçime që bien pa zhurmë mbi kujtimet tona – nuk na rikthen dot atë që kemi humbur, por vetëm e bën më të ndjeshme zbrazëtinë që humbja ka lënë pas, sikur vetë akti i fiksimit, i mbajtjes, i fotografimit të kohës ta shtonte mungesën, duke e bërë më të mprehtë, më të heshtur, më të pamundur për t’u rikuperuar. Dhe kjo, ndoshta sepse koha nuk ecën në vijë të drejtë, siç e kemi imagjinuar, por rri pezull, e shpërndarë në një hapësirë të çrregullt, që e banojmë në mënyrë të pabarabartë me ngjarje që ikin pa gjurmë, me të tjera që mbivendosen si dritaret e një shtëpie të vjetër, dhe disa që, pa paralajmërim, rikthehen nga skutat më të errëta të mendjes: të deformuara jo nga mënyra si ndodhi, por nga ajo si kemi zgjedhur ta ndjejmë atë.

Ajo që na shqetëson, është se, kur duam të tregojmë një histori, gjuha jonë dështon. Jo se fjalët janë të pamjaftueshme në vetvete, por se vetë përpjekja për të vënë emër mbi diçka të paqëndrueshme është një mision i dënuar nga fillimi. Dhe pamjet – qoftë ato të mbetura në letër, apo të fiksuara në ekranin e një pajisjeje – nuk janë thjesht dëshmi, projeksione, dokumente që nuk na tregojnë çfarë ndodhi, por çfarë kemi menduar se mund të kishte ndodhur, nëse do të kishim qenë më të kujdesshëm, më të pranishëm, më të aftë për ta përballuar atë që ka kaluar.

Kujtesa nuk është arkiv i mbyllur me dry. Ajo është dhomë që ndryshon formë sa herë hyjmë në të, një strukturë e paqëndrueshme, ku gjithçka ndikohet nga prania jonë, nga emocionet e momentit kur ndodhi një gjë e caktuar, nga pyetja nëse ishim vetëm apo në praninë e dikujt tjetër.

Dhe pastaj – si një dritare që hapet papritur në një shtëpi të braktisur – kujtesa mund të rikthehet, në mënyrën më të papritur të mundshme, nga një shije, një zë i harruar apo një kthesë e njohur rruge. Mjafton një aromë e mprehtë, një gjethe që lëviz në erë, një fjalë e dëgjuar rastësisht, për të rikthyer një ndjesi që nuk kishte qenë aty asnjë sekondë më parë, por që tani është e plotë dhe e pashmangshme, si një fotografi që zhvillohet ngadalë në errësirën e dhomës ku koha nuk ka hyrë ende.

Por edhe atëherë, kujtimi mbetet i turbullt, si një tekst i lexuar në një gjuhë që dikur e njihje, por që tani të duket e huaj. Ai kthehet si një hije që nuk arrin ta ndjekësh, si një fjalë që ndryshon kuptim sa herë që i kthehesh, si një zë që të zgjon natën, por që nuk e dallon dot nëse është yti apo i dikujt tjetër. Dhe sa më shumë përpiqesh ta kapësh, aq më shumë ai tretet: si një print që e lë shumë gjatë në vaskën e zhvillimit, derisa ngjyrat humbasin kuptimin dhe imazhi vetë bëhet i padobishëm për dokument, por ndoshta i mjaftueshëm për metaforë.

Atëherë vjen pyetja – jo si një shpërthim, por si një çarje e ngadaltë në sipërfaqe – pse dështon gjuha? Mos vallë mendja është ajo që, e lodhur nga kujtimet, i shtyp ato me qëllim? Dhe nëse është kështu, përse atëherë i kërkojmë me aq dëshpërim? Pse nuk na mjafton të harrojmë, duke e lënë veten në dorë të atyre shkencëtarëve japonezë?

Mbase, kur të kemi guximin t’u përgjigjemi këtyre pyetjeve, do të fillojmë të kuptojmë se çfarë do të thotë të jetosh brenda një kulture të harresës: një kulture që, me po atë forcë që ruan, edhe fshin, që mbrohet me harresë, por sëmuret prej saj. Një gjendje letargjike kolektive, që e bën gjithnjë e më të vështirë të kuptojmë se nga kemi ardhur, çfarë kemi humbur rrugës e çfarë vazhdojmë të mbartim me vete, pa e ditur.

Dhe megjithatë, ndodh që mjaftojnë pak fjalë – një fjali, një pohim i thjeshtë – për të ngjizur një kujtim, për të vënë themelet e një bote të re. Ashtu siç e përfytyron romancieri ideal: nga asgjëja, nga një grimcë ajri, mund të lindë një histori. Mbase ky është shpjegimi i vetëm që kemi. Dhe mbase i vetmi që mund të vlejë. Po a është i mjaftueshëm për të ndërtuar një roman? Ja ku jemi në provë.

 

Letra 3

Je gati të fillosh leximin? Qetësohu. Përqendrohu. Largo çdo mendim tjetër. Lëre botën përjashta. Më mirë mbylle derën: në anën tjetër televizori është gjithmonë i ndezur. Thuaju të tjerëve:

Jo, nuk dua të shikoj televizor!

Rri urtë në vendin tënd të zakonshëm. Nëse është e mundur, ktheje dritën në drejtimin që të mos të të lodhë sytë. Merr librin dhe rehatohu…

Por kjo hyrje i takon një libri të Italo Calvino-s, do të thuash ti. Vetë ma ke treguar.

Ndryshe, si do të ta tërhiqja vëmendjen? Meqë tani kam vëmendjen tënde, po vazhdoj:

A nuk kemi parë tashmë – në libra, në jetë, në letra – se kur një personazh kërkon të kthehet pas në kohë, nuk mund ta ndalosh? Është një lëvizje e ngadaltë, por e pashmangshme, një kthim që ndodh pa zhurmë, pa vendim të vetëdijshëm, si uji që tërhiqet pas valës.

Dalëngadalë, bindemi se është një ditë e zakonshme në atë që quhet Komisioni i Pedagogjisë: një emër i thatë, burokratik, për një zyrë që merret me përgatitjen e teksteve shkollore, por që në gushtin e vitit 1946 përmban më shumë sesa mund të sugjerojë përkufizimi i ngushtë.

Sidomos këtë mos e harro: pjesa më e madhe prej nesh, ende sot ushqehet me atë letërsi që ka filluar të gatuhet atëherë atje. Ushqim i mirë? I keq?

Nuk ka kohë për përgjigje: befas, Shuteriqi, shefi i zyrës, pa pyetur për atë që rrëfen këtë histori, apo për atë që po e dëgjon, shkon dhe takon Draçinin, njërin nga specialistët, te tavolina e punës. Pasi i jep përgjigje pyetjes për punën, Draçini, që e kishte menduar disa herë momentin kur shefi do të mund ta falënderonte për një shkrim të hershëm që kishte bërë për poezinë e tij, bëhet gati t’i zgjasë një kopje të revistës, duke supozuar me një lloj përulësie të heshtur se ndoshta ai nuk e kishte parë ende, por prapë nuk e bën. Nuk e shpjegon se pse, megjithëse ka disa ditë që e ka menduar këtë, duke besuar se ajo gjë mund të hapte biseda për letërsinë përtej përditshmërisë burokratike. Dhe zhytet në punë. Të gjithë aty e dinë se sa i lidhur është me atë që bën.

Kur bëhet gati për të dalë, Shuteriqi – si shef që është, ai ka liri të pakufizuar – hap çantën pranë vetes dhe i jep ca fletë të shtypura.

Këto për kohën e lirë, i thotë. Kam hedhur ca shënime për Migjenin. Lexuesi i sotëm pret shumë nga ne. Gjëra të kohës.

Draçini e merr materialin me dëshirë, sepse e di që Shuteriqi ka shkruar mirë me rastin e vdekjes së atij poeti, dhe e vë mënjanë. Kujtohet, gjithashtu, se kishte menduar t’i jepte edhe një tjetër shkrim: një reflektim të vjetër mbi një poezi të ministrit, një gjë që e kishte mbajtur mënjanë, për raste si ky, sepse në zyrë zakonisht vjen vetëm zëvendësi, por prapë heq dorë.

Për disa çaste, rri me sytë te kalendari i varur në mur, si për të reflektuar. Datën mund ta shohë, por nuk duket se ka ndonjë lidhje me të. Shikon përtej saj, përtej numrave, drejt një kohe tjetër që nuk është më aty, por që s’ka reshtur së qeni brenda tij.

A po shikon njerëz si puna jonë? Ne – si rrëfimtarë apo si lexues – nuk mund të themi me saktësi se çfarë po mendon. Vetëm mund të mendojmë se ndoshta, pa thënë gjë, e ka kuptuar se është kthyer pas në kohë. Dhe se askush nuk ka fuqinë ta ndalë këtë kthim.

Kaq e kemi tagrin: vetëm mund të mendojmë se ndoshta, pa thënë gjë, e ka kuptuar se është kthyer pas në kohë. Mbase, edhe ka kapërcyer përpara dhe po na shikon ne, se si mundohemi përpara historisë.