Kush i ka zënë vendin asaj që duhej të ishte letërsia shqipe? Kjo pyetje meriton të bëhet me forcë, nëse duam të vlerësojmë idenë se çfarë është letërsia kombëtare për një vend, sidomos të vogël si yni.
g.k.
KRIZA E SISTEMIT LETRAR NË LETËRSINË SHQIPE:
nga ndërprerja ideologjike te çorientimi i lirisë
Te shënimet me titull “Një diskutim për letërsinë e sotme” kam thënë tekstualisht:
“Nëse kërkon të flasësh sot për letërsinë, së pari duhet të merresh me atë që i ka zënë vendin. Kanë kaluar rreth 35 vjet të një kohe që e quajmë liri dhe ende nuk ka marrë formë një sistem i mirëfilltë letrar; pra nuk dihet se kush janë shkrimtarët që do të mund ta prezantonin letrat tona në mënyrë dinjitoze. Lënia e letërsisë shqipe nën administrimin e nivelit mediatik e ka kthyer atë në mass culture, si përqendrim në aktivitetet e kohës së lirë, dhe kështu funksioni i saj kryesor është argëtimi. Ajo imponon stereotipin e një jete me zgjidhje të lehta, duke çuar në standardizimin dhe degradimin social të popullsisë. Si të thuash, ajo lind një trup pa kokë.”
Një letërsi nuk mund të zhvillohet në mënyrë të qëndrueshme pa një sistem letrar funksional, i cili përfshin vazhdimësinë e traditës, kritikën profesionale dhe një kanon të ndërtuar mbi vlera estetike. Kur ky sistem mungon ose deformohet, letërsia rrezikon të mbetet fragmentare, e paorganizuar dhe me ndikim të kufizuar kulturor. Rasti i letërsisë shqipe e dëshmon qartë këtë të vërtetë, veçanërisht përmes dy pikave kyçe historike: vitit 1946 dhe periudhës pas viteve ’90.
Viti 1946 përbën një ndërprerje dramatike të zhvillimit natyror të letërsisë shqipe. Me vendosjen e realizmit socialist, u përjashtuan autorë themelorë si Fishta, Konica, Koliqi e Kuteli, duke u këputur vazhdimësia e traditës moderne dhe dialogu me letërsinë evropiane. Kanoni u politizua, kritika u shndërrua në instrument ideologjik dhe autorët klasikë u keqinterpretuan sipas nevojave të regjimit. Kështu u krijua një sistem artificial, i mbyllur dhe monologjik, që prodhoi uniformitet dhe jo zhvillim të brendshëm estetik. Pasojat e këtij deformimi u trashëguan për dekada, duke krijuar një boshllëk të thellë në kujtesën letrare.
Rënia e regjimit komunist pas viteve ’90 nuk solli menjëherë një rindërtim të shëndetshëm të sistemit letrar. Përkundrazi, u shemb i gjithë mekanizmi ekzistues pa pasur një alternativë të gatshme. Liria krijuese u shoqërua me mungesë filtrash kritikë, botime të pakontrolluara dhe një kanon të paqëndrueshëm. Kritika profesionale, e komprometuar më herët nga ideologjia, ose heshti, ose u kthye në promovim formal, duke mos krijuar hierarki vlerash. Rikthimi i autorëve të ndaluar u bë pa integrim të thellë teorik dhe pa rishkrim serioz të historisë së letërsisë.
Një krahasim domethënës është ai me vitet ’30, kur letërsia shqipe, ndonëse në një periudhë të shkurtër, arriti të ndërtojë një sistem relativisht të qëndrueshëm përmes revistave letrare, debatit kritik dhe vetëdijes për ndërtimin e një letërsie kombëtare moderne. Autorë si Koliqi, Poradeci, Migjeni dhe Kuteli u bënë pjesë e një kanoni që mbijetoi në kohë, duke dëshmuar se edhe një kontekst i vështirë mund të prodhojë letërsi të qëndrueshme, nëse ekziston sistem.
Në përfundim, kriza e letërsisë shqiptare pas viteve ’90 nuk është një fenomen i rastësishëm, por pasojë e vonuar e traumës së vitit 1946. Ndërprerja e dhunshme e traditës, shkatërrimi i kritikës së pavarur dhe deformimi i kanonit krijuan një letërsi që, edhe në kushtet e lirisë, mbeti e çorientuar. Vetëm përmes rindërtimit të kujtesës letrare, forcimit të kritikës profesionale dhe dialogut të vazhdueshëm me traditën dhe Evropën, letërsia shqipe mund të kapërcejë këtë krizë dhe të fitojë peshë të qëndrueshme historike dhe kulturore.
Çfarë sjell mungesa e një sistemi të pakonsoliduar letrar?
Në thelb, pa një sistem të qëndrueshëm letrar, një letërsi e ka të vështirë të rritet, të ruhet dhe të ndikojë. Pasojat shfaqen në disa nivele kryesore, të cilat i gjejmë në letërsinë e sotme shqipe dhe në mekanizmat e vlerësimit të saj:
- Fragmentarizim dhe mungesë vazhdimësie
Veprat dalin si ishuj të shkëputur: nuk krijohet traditë, nuk ka dialog mes brezave të shkrimtarëve dhe çdo autor duket sikur nis nga e para. - Kanon i paqartë ose i paqëndrueshëm
Pa kritere të pranuara, është e vështirë të përcaktohet çfarë është vepër përfaqësuese. Kjo sjell konfuzion në shkolla, universitete dhe në kujtesën kulturore. - Kritikë letrare e dobët
Një sistem letrar funksionon me kritikë, teori dhe debat. Kur këto mungojnë, vlerësimi bëhet subjektiv, i rastësishëm ose i varur nga rrethana jashtëletrare. - Humbje e ndikimit kulturor dhe shoqëror
Letërsia nuk arrin të jetë zë formues i identitetit, moralit apo debatit shoqëror. Ajo mbetet periferi, jo qendër e kulturës. - Vështirësi në përkthim dhe afirmim ndërkombëtar
Letërsitë me sistem të dobët janë më pak të lexueshme jashtë vendit, sepse nuk ofrojnë një “hartë” të qartë estetike dhe historike për t’u kuptuar. - Mbizotërim i rastësisë ose i ideologjisë
Në mungesë të një sistemi, shpesh mbizotëron shija momentale, presioni politik, tregu ose klientelizmi, duke dëmtuar cilësinë artistike.
gazmendkrasniqi.com 
Lini një koment