Dr. Brikena Smajli
ROMANE QË I REZISTOJNË PËRKUFIZIMIT
Shënime për diptikun Si shkruhet një roman dashurie, Albas 2025
- Si shkruhet një roman dashurie
Romani Si shkruhet një roman dashurie paraqitet që në fillim si një tekst që i reziston çdo përkufizimi tradicional të romanit. Ai nuk synon të rrëfejë një histori dashurie në kuptimin klasik, por të vërë në krizë vetë nocionin e dashurisë, të rrëfimit dhe të autorësisë. Që në kapitullin e parë, vepra shpall ambicien e saj estetike: të mos jetë një histori për t’u ndjekur, por një përvojë për t’u menduar dhe përjetuar.
Në këtë kuptim, romani funksionon si një anti-roman dashurie, një tekst që refuzon linearitetin, sentimentalizmin dhe iluzionin narrativ, për të nxjerrë në pah procesin, dyshimin dhe pasigurinë si kategori themelore të përvojës moderne.
Struktura narrative e romanit është e fragmentuar, jo-lineare dhe thellësisht metatekstuale. Autori përdor ndërprerje, shënime autoriale, reflektime të brendshme, dokumente, letra dhe zëra të shumtë, duke krijuar një tekst që nuk e fsheh artificin e vet, por përkundrazi e ekspozon atë.
Rrëfimi qëndron vazhdimisht në kufirin midis historisë dhe fabulës, midis dokumentares dhe trillimit. Lexuesi nuk është kurrë i sigurt nëse ajo që po lexon është përjetim real, kujtesë e deformuar apo produkt i një vetëdijeje paranojake. Kjo paqartësi nuk është dobësi narrative, por zgjedhje estetike: romani ndërton një botë ku e vërteta nuk është absolute, por gjithmonë subjektive dhe e ndërmjetësuar.
Në këtë mënyrë, lexuesi shndërrohet nga konsumues pasiv në bashkëpjesëmarrës aktiv në ndërtimin e kuptimit.
Një nga boshtet qendrore të romanit është mënyra se si trajtohet dashuria. Dashuria vihet përballë paranojës: jo si kundërvënie, por si pasqyrim. Të dyja janë gjendje që lindin nga pasiguria dhe kërkojnë besim. Në roman, dashuria shpesh shfaqet si burim frike, dyshimi dhe humbjeje kontrolli, duke e zhveshur nga idealizimi tradicional.
Paranoja në këtë vepër nuk trajtohet si diagnozë mjekësore, por si strukturë estetike e rrëfimit. Personazhi nuk e mohon gjendjen e tij, por e pranon si mënyrë për të perceptuar realitetin. Refuzimi i “kurës” bëhet frikë nga humbja e kuptimit.
Paranoja e lëkund tekstin vazhdimisht midis:
- asaj që ndodh realisht,
- asaj që përjetohet subjektivisht,
- dhe asaj që imagjinohet.
Në këtë aspekt, romani hyn në dialog me traditën e Kafkës dhe Beckett-it, ku realiteti nuk është i frikshëm sepse është brutal, por sepse është i paqartë. Paranoja shndërrohet në një formë rezistence ndaj narrativave të thjeshtuara dhe qartësive të rreme.
Gjuha e romanit është e pasur, shpesh poetike, por e përmbajtur. Ironia funksionon si mekanizëm mbrojtës dhe kritik, duke krijuar një distancë mes autorit dhe materialit të tij. Tonaliteti i dyfishtë – serioz dhe ironik – e shpëton tekstin nga patetizmi dhe e pajis me thellësi refleksive.
Simbolet si mjegulla, fantazmat, drita apo Analta krijojnë një univers metaforik ku pasiguria, harresa dhe mungesa e qartësisë janë gjendje themelore. Mjegulla nuk është element përshkrues, por metaforë e marrëdhënieve njerëzore dhe e vetë aktit të njohjes.
Personazhet nuk ndërtohen sipas modelit tradicional realist. Ata nuk kanë biografi të plota apo profile psikologjike të mbyllura, por funksionojnë si zëra ideorë dhe pozicione mendimi.
Figura e shkrimtarit dhe ajo e mjekut përfaqësojnë dy mënyra përballjeje me realitetin: imagjinatën dhe racionalen. Përplasja e tyre është përplasje midis artit dhe kontrollit, midis krijimit dhe diagnozës.
Paqëndrueshmëria e identitetit – personazhe pa emër, ndërrime rolesh – shënjon krizën moderne të subjektit dhe e vendos romanin në dialog me filozofinë ekzistenciale dhe poetikën postmoderne.
Analta është një nga arritjet më të veçanta të romanit. Ajo nuk është thjesht një vend i shpikur, por një kod semantik ku ndërthuren historia, kujtesa, miti dhe paranoja.
Analta funksionon njëkohësisht si:
- hapësirë e kujtesës kolektive shqiptare,
- metaforë e periferisë historike dhe ekzistenciale,
- territor i mungesës së dashurisë dhe i shndërrimit të saj në fantazmë.
Mos-përkufizimi i saj është thelbësor: ashtu si kujtesa, edhe Analta është e paqëndrueshme dhe e pa verifikueshme. Hapësira shndërrohet kështu në instrument filozofik.
Romani artikulon një tezë të qartë: historia harron, letërsia mban mend. Teksti flet për dhunën e harresës institucionale. Historia nuk shfaqet si kronikë faktike, por si rrjet rrëfimesh të ndërprera. Trauma transmetohet përmes heshtjes dhe boshllëqeve. Letërsia nuk pretendon objektivitet, por sinqeritet emocional, duke u shndërruar në formë rezistence morale.
Në roman nuk ka një zë autoritar që zotëron të vërtetën. Të gjithë flasin shkrimtari, mjeku, gazetari, fëmija – por askush nuk e mbyll kuptimin. Kjo polifoni e shndërron tekstin në hapësirë dialogu, jo predikimi.
Një nga gjestet më të guximshme të romanit është mënyra si i drejtohet lexuesit. Lexuesi futet në një proces interpretimi, ku edhe vetë ai bëhet zë i mundshëm i rrëfimit. Leximi nuk është konsum, por përgjegjësi. Romani nuk përfundon në faqen e fundit, por vazhdon në vetëdijen e atij që e lexon.
Si përfundim, Si shkruhet një roman dashurie është një roman që flet për dashurinë përmes mungesës së saj, për çmendurinë si reagim ndaj një bote të çrregullt dhe për letërsinë si formë mbijetese. Ai nuk jep përgjigje, sepse refuzon të gënjejë. Nuk mbyllet, sepse e di që e vërteta nuk mbyllet kurrë. Vlera e tij qëndron pikërisht në guximin për të mos qenë i rehatshëm, por i ndershëm ndaj kompleksitetit të përvojës njerëzore.
- Si shkruhet një roman i lumturisë
Edhe romani Si shkruhet një roman i lumturisë e shfaq menjëherë natyrën e tij jokonvencionale dhe ambicien estetike të veprës. Nuk është një roman i ndërtuar mbi një fabul lineare ose zhvillim klasik të personazheve, por një metaroman: një tekst që reflekton mbi vetveten, mbi aktin e shkrimit dhe mbi pamundësinë e rrëfimit të lumturisë si përvojë njerëzore dhe strukturë narrative. Që në faqet e para, autori zhvendos fokusin nga “çfarë ndodh” te “si dhe pse ndodh ajo që ndodh”, duke e vendosur rrëfimin në dialog të hapur me traditën postmoderne të Borges-it, Calvino-s dhe Kundera-s. Rrëfyesi diskuton me lexuesin, dyshon dhe problematizon vetë procesin e krijimit, duke e shndërruar romanin në një reflektim mbi historinë, gjuhën dhe kuptimin.
Struktura fragmentare e kapitullit nuk është kaotike, por funksionale: fragmentet shfaqen si “fille të mundshme” të romanit, secila eksploron një këndvështrim tjetër të së njëjtës pyetje themelore: a mund të shkruhet lumturia? Kjo formë pasqyron procesin e mendjes krijuese, e cila nuk lëviz drejt një vijëzimi të rregullt, por përmes kthesave, ndërprerjeve dhe rikthimeve të vazhdueshme. Kujtesa nuk paraqitet si arkiv i qëndrueshëm, por si proces i brishtë, ku ngjarjet humbasin konturet dhe vjetrohen shpejt.
Një tjetër veçori është polifonia filozofike. Referencat ndaj Sokratit, Aristotelit, Kantit, Nietzsche-s, Chuang Tzu-së apo Vonnegut-it nuk janë thjesht ornament kulturor, por shtylla mendimi që thellojnë pyetjen mbi lumturinë dhe ekzistencën. Përmes kësaj polifonie, romani nuk jep përgjigje të gatshme, por e komplikon konceptin e lumturisë, duke e shfaqur atë si një gjendje gjithnjë të dyshimtë dhe të paqëndrueshme.
Përvoja personale e rrëfyesit merr një peshë të veçantë: përpjekja për të qenë “shkrimtar i lumtur” shndërrohet në një luftë me boshllëkun, pasigurinë dhe ndjenjën e mosmjaftueshmërisë. Ky paradoks themelor – si të ndërtohet një roman për lumturinë, kur vetë shkrimtari jeton në krizë ekzistenciale – nuk romantizohet, por paraqitet si pjesë e vetëdijes moderne.
Simbolika, nga Ari e thesari deri te Eldorado, shërben si metaforë për dëshirën njerëzore për përmbushje absolute, qoftë ajo dashuri, sukses apo kuptim. Autori problematizon këtë mit: çfarë ndodh kur thesari gjendet, por zbrazëtia mbetet? Kështu, romani lidhet me realizmin magjik të Márquez-it, por me një tonalitet introspektiv dhe filozofik.
Personazhet nuk ndërtohen sipas modelit realist; ata janë fragmente të ndërgjegjes njerëzore. Vajza e thesarit mishëron kërkimin për kuptim, djali i arkërkuesit simbolizon procesin krijues, ndërsa zonja e moshuar përfaqëson dijen dhe përvojën që zhduket. Vetë rrëfyesi qëndron në qendër, shkrimtari në krizë, që kërkon të ndërtojë kuptim në një botë që u reziston përfundimeve.
Gjuha është poetike, introspektive dhe eseistike, duke ruajtur tension emocional dhe muzikalitet, edhe kur trajtohet tematikisht në mënyrë teorike. Kapitulli nuk jep fund, por hapësirë; romani shfaqet si proces, jo si produkt i përfunduar, ku lumturia nuk është rezultat, por mënyrë e të kërkuarit. Fundi mbetet i hapur, duke ftuar lexuesin të bëhet bashkautor i kuptimit.
Segmentet e ndryshme, nga “Sipas meje”, ku shfaqet kriza e autorësisë dhe metakomenti, te “Sipas personazhit”, që ndërthuret me kujtesën dhe mungesën, te “Sipas djalit të arkërkuesit”, ku miti dhe realiteti vënë narrativën në krizë, dhe “Sipas vajzës së thesarit”, ku personazhi sfidon autorin, krijojnë një polifoni të tensionuar dhe një strukturë fragmentare që sfidon narrativën lineare. Tensionet thelbësore janë midis letërsisë dhe jetës personale, historisë së shkruar dhe asaj të heshtur, pushtetit të autorit dhe rebelimit të personazheve, mitit kolektiv dhe dhimbjes individuale. Secili zë kërkon të sundojë narrativën, duke vendosur në qendër pyetjen: kujt i përket historia?
Stilistikisht, romani karakterizohet nga një gjuhë poetike, eseistike dhe ironike, dialogë simbolikë dhe ndërthurje të kulturës europiane me mitin shqiptar. Simbolet dhe metaforat ndërtojnë një univers ku vetë kërkimi ka më shumë rëndësi se gjetja. Romani shfaq dështimin si vetëdije: ai nuk shpëtohet, lumturia mbetet e papërkufizueshme, por kjo ndershmëri krijuese e bën veprën një vlerë të rëndësishme letrare.
Në përfundim, Si shkruhet një roman i lumturisë është një roman postmodern që sfidon strukturën klasike, ndërton një metatekst mbi aktin e shkrimit dhe vendos lexuesin përballë paradoksit të krijimit: si të shkruash lumturinë kur personazhet dhe kujtesa nuk pajtohen me narratorin kryesor? Pikërisht në këtë refuzim të pajtimit qëndron forca estetike dhe etike e veprës. Ky roman nuk ofron lumturi, por ndershmëri; ai është një libër për ata që kërkojnë vetëdije mbi vetveten, përtej narrativës të thjeshtë dhe përfundimeve të qarta.
gazmendkrasniqi.com 
Lini një koment