Vetëvrasje | Gazmend Krasniqi

Gazmend Krasniqi

Kjo histori është rrëfyer nga dy njerëz të ndryshëm të cilët i bashkonte të qenit nga e njëjta krahinë e thellë malore, ku ka ndodhur ngjarja, dhe i ndante përvoja jetësore: njëri qe tridhjetëvjeçar, kurse tjetri gjashtëdhjetë. Së pari historia u tregua nga tridhjetëvjeçari, pastaj (megjithëse unë nuk kisha ndonjë dyshim në fjalët e tij), si të doja të sigurohesha deri në fund për vërtetësinë e ngjarjes, i dhashë liri kureshtjes, prandaj ajo u rrëfye së dyti nga gjashtëdhjetëvjeçari. Më vonë u binda se kisha vepruar me mend, sepse dy rrëfimet jo vetëm që vërtetuan njëra-tjetrën, por pasuruan vetë historinë: kjo erdhi nga fakti i sipërpërmendur se dy rrëfyesit qenë njerëz me përvoja të ndryshme jetësore. (S’di sa ka vlerë të theksoj se më i vjetri e ka kapur qytetin diçka më herët, kurse më i riu u takon ardhjeve të rrëmujshme gjatë lëvizjes së lirë të popullsisë, të cilat, përgjithësisht, janë shoqëruar edhe me mendime jo të mira për to, megjithatë fati e ka sjellë që të dy të përfundojnë si miq të mi.) Tridhjetëvjeçari e përmendi këtë histori shkarazi (tashti nuk më kujtohet se si erdhi fjala aty, sepse kemi shkëmbyer me njëri-tjetrin histori nga më të ndryshmet, sidomos për njerëzit e ngujuar maleve, ku unë, i prekur prej damari poetik me sa duket, kërkoja shqiptarin e paprekur nga qytetërimi), prandaj nuk tha emra, kurse gjashtëdhjetëvjeçari u kujtua për to: historia, tha, i ka ndodhur Bal Tonës, një trimi që përmendet te Lahuta e Malcis e Gjergj Fishtës. Sipas tij, thuhej se ky burrë në jetën e tij kishte vrarë nëntë vetë. I intriguar prej vetë historisë, nuk e pyeta se kë e si, pasi ai detaj ishte i mjaftueshëm për të kuptuar se kishim të bënim me një trim të çartur, që nuk i dilet lehtë përpara, për asnjë arsye. Në shtëpinë e këtij burri (për arsyen e sipërpërmendur nuk mund të mos e përfytyroj atë një tip të sertë) fillon historia: dikush bujti një natë atje. Sipas zakonit, kur ka një bujtës, i zoti i shtëpisë e sakrifikon fjetjen me gruan e vet: një gjë e tillë na tregon se Bal Tona qe një burrë zakoni, sepse atë natë e zbatoi këtë rregull pikë për pikë. I doli gjumi natën dhe për një çast deshi të dijë nëse po flinte mirë miku, por pa se atje përtej vatrës mungonte bujtësi i asaj nate. Meqë koha po kalonte e miku s’po dukej, Bal Tona u ngrit ndenjur, ndezi një duhan (këtë e tha tridhjetëvjeçari) dhe priti, por pa asnjë hije dyshimi (këtë e tha gjashtëdhjetëvjeçari): njerëzit kanë edhe nevoja vetjake. Dikur, me merak për mikun, është ngritur nga vendi (këtë e thanë të dy).

Asnjëri nga rrëfyesit nuk dha ndonjë shpjegim pse e tradhtuan Bal Tonën e shoqja dhe bujtësi i asaj nate: më duket se ata i dhanë kësaj ngjarjeje gjykimin e një tradhtie të rëndomtë. Bal Tona nuk e nisi gruan tradhtare, megjithëse (këtë e tha gjashtëdhjetëvjeçari), për një burrë të asaj kohe, ndarja për çështje nderi ishte një nga të drejtat e vetme, çka do të thotë, po sipas gjashtëdhjetëvjeçarit, se divorcet e pakta nuk vinin vetëm nga kisha, por edhe nga disa zakone më të lashta e të ngulitura thellë tek njerëzit e ngujuar të maleve. Tek të dy rrëfyesit ka diçka që përkon pikë për pikë: bujtësit besëprerës Bal Tona i tha se, nëse nuk do ta vriste veten, as ai nuk do ta vriste. Unë besoj se kjo duhet marrë si diçka më tepër se sa mosvrasja e dikujt që të ka shkelur në shtëpi (ndoshta këtë mendim ma kanë nxitur më tepër fjalët e gjashtëdhjetëvjeçarit, i cili gjithmonë përpiqej t’i lidhte faktet me zakonet, por nuk e kujtoj dot se si ka ardhur kjo, sepse mjaft gjëra të kësaj historie i bluaj edhe sot e kësaj dite, duke menduar se ndoshta dikur mund ta rishkruaj atë): për këtë më siguron ajo që ndodhi më pas, pra, besëprerësin nuk do ta cenonte njeri as për shtatë vjetët që pasuan.

Shtatëvjetëshin e përmendi gjashtëdhjetëvjeçari. Gjithë këto vite Bal Tona jetoi me të njëjtën grua, çka tregon se ruajtja prej tij e të fshehtës së asaj nate nuk ka të bëjë aspak me burracakërinë, por me diçka tepër të thellë, dramës së rëndë të së cilës i ka dalë për zot me vetëdije të plotë, edhe pse, siç u tha më sipër, karta e nderit atë si burrë e nxirrte të palagur. Duhej të kalonin këto shtatë vjet që bujtësi i dikurshëm ta shijonte për herë të parë para të tjerëve ndjenjën e vjetër të triumfit. Po punonte në fushë (në fushën e pakët me misër) me disa burra të tjerë, kur disa të rinj (siç ndodh shpesh në një shoqëri meshkujsh) filluan të ngacmohen me histori femrash. Pas shumë e shumë historish të tilla, bujtësi i dikurshëm nuk i ka qëndruar tundimit të fortë: dhe me të vërtetë i ka ngrirë të tjerët kur ka treguar historinë me gruan e Bal Tonës. Për ta bërë historinë sa më të besueshme, para habisë të bashkëbiseduesve ka përsëritur me naivitet edhe fjalët që i pat thënë burri besëprerë: se nëse nuk do ta vriste veten, as ai nuk do ta vriste.

Edhe nëse nuk e ka ditur më parë kuptimin e këtyre fjalëve, mëngjesi i nesërm ia ka bërë të qartë gjithçka: atë çast kur arma e Bal Tonës po ia mbushte gjoksin me plumba.  

*

Të nesërmen e asaj bisede, më ra ndër mend se nuk isha më i sigurt nëse historia kishte ndodhur vërtet. Jo që dyshoja në fjalët e tyre – të dy flisnin me një lloj besimi që s’e prodhon dot as kujtesa e shpifur, as imagjinata e zbrazët – por ndoshta ajo që më ngjalli pasiguri ishte përputhja e përkryer mes një miti dhe një njeriu.

Bal Tona ishte shumë i saktë për të qenë real. Shumë i heshtur për të qenë thjesht një trim. Shumë i pastër për të qenë njeri.

Fillova të pyes veten nëse kishin ekzistuar fare njerëzit për të cilët më folën. Emrat qenë aty, të plotë, por edhe ata mund të ishin emra të përbashkët, si kodet që vendosen mbi figura kolektive. “Besa”, “ndershmëria”, “heshtja”, “hakmarrja” – të gjitha këto vlera, nëse i zhvesh nga gjaku dhe plumbi, nuk janë veçse stilistika të një bote që do të duket më e pastër se ç’është.

Dhe më shumë se një herë, më kaloi nëpër mend një mundësi e thjeshtë: Po sikur të mos ketë ndodhur asgjë? Po sikur historia të jetë vetëm një mënyrë për të justifikuar një nevojë të hershme për drejtësi?

Po sikur vrasja të jetë shpikur për të ruajtur idenë se ende funksionon besa, ende ekziston kodi, ende ka burrë që pret shtatë vjet pa e nxjerrë dot nga goja as një fjalë?

Ndoshta vrasja është një formë për të mbajtur mitin gjallë. Ndoshta nuk e vrau fare. Ndoshta bujtësi u largua, Bal Tona u plak, gruaja heshti, dhe askush nuk tha asgjë për shtatë vjet. Derisa dikush shpiku fundin.

Sepse, nëse nuk vdes askush, tregimi nuk mbahet mend.

*

U largova nga ajo krahinë pa marrë ndonjë vendim për çfarë të besoja. Ishte si të largoheshe nga një dhomë ku sapo është thënë një gjë e rëndë dhe askush nuk e përmend më.

Nuk pyeta më për Bal Tonën. As për gruan. As për bujtësin. Ata ishin të fiksuar tashmë, jo në kohë, por në një dendësi të caktuar të kujtesës: një kujtesë që nuk të kërkon ta kuptosh, vetëm ta respektosh siç është. E vetmja gjë që më ngacmonte herë pas here ishte një pyetje e vogël, thuajse pa rëndësi: Ku ishte ajo grua në gjithë këto rrëfime?

Qetësia e saj, mungesa e saj, heshtja që e rrethonte si një lëkurë e dytë: të gjitha këto nuk ishin pjesë e rastësisë. Ajo ishte aty si mungesë e programuar, si zbrazëtirë që nuk guxon të mbushet. Askush nuk e përmendi më pas atë natë. As nuk pyeti ç’ndodhi me të pas vrasjes. A u nda? A jetoi me fajin? Apo, si shumë gra në ato male, thjesht u bë pjesë e mureve të shtëpisë, një figurë që nuk flet, që nuk shpjegohet, që thjesht është. E megjithatë, në të gjitha versionet, ajo ishte pika ku fillonte çdo gjë. Por jo pika ku ndalonte dikush.

U ktheva në qytet me ndjesinë se historia nuk kishte përfunduar, por thjesht kishte ndaluar në vend. Si një film i ndërprerë në mes, ku mungon akti i tretë jo nga halli, por nga zgjedhja. Dhe ndoshta, pas gjithë kësaj, mund të thuhet vetëm kaq: disa histori nuk mbarojnë. Ato vetëm pushojnë së foluri, në momentin që dikush niset për në rrugë.

            *

Ka kohë që mendoj nëse tregimi nuk ishte thjesht një përkufizim i shkurtër i mënyrës si shpiket e kaluara. Sepse çdo tregim që mbahet mend për shumë vite, pa pasur dëshmitarë të drejtpërdrejtë, pa pasur dokumente, pa pasur fotografi, ka një shans të mirë të mos ketë ndodhur kurrë. Dhe ndoshta nuk ka asnjë rëndësi. Një burrë që hesht shtatë vjet e pastaj vret: kjo nuk është më fakt. Është formë. Është strukturë rrëfimi, një mënyrë për të mbajtur moralin në këmbë, në një vend ku asgjë tjetër nuk mbahet më.

Ndoshta tregimi i Bal Tonës është vetëm një përgjigje ndaj pyetjes: çfarë ndodh kur nuk ndodh asgjë? Kur tradhtia nuk ndëshkohet menjëherë, kur vrasja vonohet, kur burrëria pret, kur gruaja hesht? Atëherë duhet shpikur një fund. Një fund me plumb. Me gjak. Me armë. Që të thuhet: Ja çfarë ndodhi! Edhe nëse nuk ndodhi kurrë.

Po të rishohësh gjithçka, ajo që nuk thuhet është ajo që ndikon më shumë. Jo plumbat. Jo besa. Jo burrëria. Por fakti që askush nuk flet për të.

*

Për gruan nuk tha askush asgjë. Dhe kjo, në fillim, nuk më bëri përshtypje. Në shumë histori të tilla, ajo është një detaj që shërben për të vënë në lëvizje fatin e burrit: ose si faj, ose si gabim, ose si pretekst. Këtu nuk qe asnjëra. Ajo ishte aty, por nuk mori as emër. S’kishte dialog. As sqarim.

Nuk e dimë ç’kishte ndodhur vërtet atë natë, në atë anë të vatrës. A e donte bujtësin? Apo thjesht iu nënshtrua rrethanës? A u pendua? A kërkoi të largohej më pas? A i kërkoi falje burrit?

Asgjë nga këto nuk thuhet. Dhe kjo nuk është harresë. Është zgjedhje. Sepse çdo shpjegim do ta fuste atë në një kategori: e mashtruar, e dobët, e përdorur, e pandershme: çfarëdo të ishte, do të ishte kategori që vjen nga jashtë saj.

Prandaj është më e lehtë ta mbash si heshtje. Dhe në atë heshtje, ajo mbart peshën e gjithçkaje që burrat rreth saj nuk munden dot ta thonë vetë. Ndoshta ajo ishte e vetmja që nuk i besonte as fjalës, as plumbit. E vetmja që i kaloi të shtatë vitet pa e pritur as faljen, as hakmarrjen. Jo nga guximi. Jo nga frika. Por nga ajo lloj qetësie që vjen vetëm kur e di që askush nuk do të të besojë sido që të flasësh.

Prandaj nuk foli. Dhe rrëfimi nuk mund ta përfshinte.

Mund ta mendojmë këtë si vetëvrasjen e dy narratorëve.

*

Tani, pas gjithë këtyre bisedave, kujtimeve dhe versioneve, nuk di më çfarë lloj historie kam dëgjuar. Një rrëfim burrash për burrat? Një mit që ka nevojë për një vrasje, që të mos harrohet? Një dramë që ngjizet në heshtjen e një gruaje pa emër?

Ose ndoshta ishte një provë që rrëfimi nuk është asnjëherë mbi të vërtetën. Është mbi atë që zgjedhim të kujtojmë dhe si e tregojmë kujtimin.

*

Tani që e mendoj, më ka ngelur në mend një detaj i pakuptimtë nga rrëfimi i të moshuarit: kur përmendi që Bal Tona, atë natë, ndezi një duhan dhe priti. Vetëm kaq. Një burrë që ndez një duhan në një natë të gjatë, para se të dijë se çfarë do të ndodhë.

E gjithë historia mund të ishte ndalur aty. Pa vrasje. Pa shtatë vjet. Pa asgjë.

Vetëm një burrë që pret, dhe që nuk di ende se çfarë do të bëjë.